8/28/22

Արդեն հասանելի է Արմենակ Եղիայանի «Արեւմտահայերէնի ուղղագրական, ուղղախօսական, ոճաբանական ուղեցոյցը»

Ուրախալի լուր հայերենասերների և հատկապես արևմտահայերենով հետաքրքրվողների համար։ Արմենակ Եղիայանի ստվարածավալ «Արեւմտահայերէնի ուղղագրական, ուղղախօսական, ոճաբանական ուղեցոյցը» ոչ միայն հրատարակվել է, այլև ազատորեն հասանելի է բոլորի համար։ Կարող եք առցանց կարդալ կամ ներբեռնել «Նայիրի» կայքից այս հղումով։



 

6/27/22

Արևմտահայերի անունների տառադարձություն

 

Արևմտահայերի լատինատառ անունները արևելահայերի մեծ մասը սխալ է հայերենացնում, այսինքն՝ արտահայտում հայերեն տառերով։ Ցավոք, այս առումով տգետ են նաև պետական այն մարմինների աշխատողները, որոնք գրանցում են Հայաստանի քաղաքացիություն ստացող արևմտահայերին։ Այս տգիտության հետևանքով աղավաղվում են արևմտահայերի հայատառ անունները։ Բացարձակապես անընդունելի են Վասկեն, Կևորկ, Անահիդ և այլ այսպիսի տառադարձումները։ Ոչ մի արևմտահայ իր հայատառ անունն այսպես չի գրում, ուստի արևելահայն էլ չպիտի գրի և չպիտի աղավաղի այս անունները։ Խորհրդային շրջանում բազմահազար արևմտահայեր հայրենադարձվեցին ու եկան Հայաստան իրենց օտարագիր փաստաթղթերով։ Բայց նրանց նոր փաստաթղթերում հայատառ անունները չէին աղավաղվում․ Խորհրդային Հայաստանի համապատասխան մարմիններում գիտեին ինչպես ճիշտ տառադարձել արևմտահայերի անունները։ Իսկ այժմյան Հայաստանում համատարած անգրագիտություն է այս առումով, և սա ամոթալի է։

Արևմտահայերենի հնչյունական համակարգը տարբերվում է արևելահայերենի հնչյունական համակարգից։ Պայթական բաղաձայնների մեկ երրորդը (շնչեղ խուլեր) արևմտահայերենում ընթերցվում է ճիշտ այնպես, ինչպես արևելահայերենում, սակայն երկու երրորդի (ձայնեղներ և պարզ խուլեր) արտասանությունը տարբերվում է։ Արևմտահայերի անունների լատինատառ ձևերը կամ տառադարձումները արևելահայերենում ճիշտ արտահայտելու համար ԽԻՍՏ ԿԱՐԵՎՈՐ է իմանալ, թե ինչպես են արևմտահայերն արտասանում, ուստիև լատինատառ տառադարձում ձայնեղ և պարզ խուլ բաղաձայնները։

Պայթականների արտասանությունը արևելահայերենում ու արևմտահայերենում

  1. Շնչեղ խուլեր — փ, ք, թ, ց, չ —— արտասանվում են նույն կերպ

  1. Արևելահայերենի ձայնեղ պայթականներ — բ, գ, դ, ձ, ջ —— արևմտահայերենում արտասանվում են ինչպես շնչեղ խուլերը (բ → փ, գ → ք, դ → թ, ձ → ց, ջ → չ)

  1. Արևելահայերենի պարզ խուլեր — պ, կ, տ, ծ, ճ —— արևմտահայերենում արտասանվում են ինչպես արևելահայերենի ձայնեղ պայթականները (պ → բ, կ → գ, տ → դ, ծ → ձ, ճ → ջ)

Հետևաբար, արևմտահայերենում վերոբերյալ 2-րդ և 3-րդ խմբի տառերը լատինատառ արտահայտվում են հետևյալ կերպ։

բ — գ — դ — ձ — ջ

p — k — t — ts — ch/tch

 —————————————————————

պ — կ — տ — ծ — ճ

b — g — d — dz — j/dj

Այս փոքրիկ աղյուսակը կօգնի, որ ճիշտ տառադարձեք արևմտահայերենից լատինատառ այբուբենի և լատինատառ տառադարձություններն էլ ճիշտ ՀԵՏ ՇՐՋԵՔ, այսինքն՝ արևմտահայերի անուն-ազգանունների լատինատառ ձևերը ճիշտ արտահայտեք հայերեն տառերով։

Կրկնենք․ արևմտահայն իր անունը հայատառ ԵՐԲԵՔ չի գրի Անահիդ, Կևորկ, Վասկեն և այլն։ Նա ԳՐՈՒՄ Է Անահիտ, Գևորգ, Վազգէն և այլն, բայց ԱՐՏԱՍԱՆՈՒՄ է Anahid, Kevork (|Քևորք|), Vazken/Vasken, ուստի այս անունները լատինատառ գրում է, ինչպես արտասանում է։ Սակայն հայերենում՝ արևմտահայերեն լինի, թե արևելահայերեն, այս անունները պիտի գրվեն իրենց ավանդական ու մեզ ծանոթ ձևերով։

Հարգելի՛ արևելահայեր, հատկապես պետական մարմիններում կամ, օրինակ, բանկերում աշխատող, մի՛ աղավաղեք մեր արևմտահայ եղբայրների ու քույրերի անունները։ Սովորե՛ք վերոբերյալ փոքրիկ աղյուսակի տառադարձական սկզբունքները։



5/28/22

Ո՞վ, թե որ

Անձնանիշ գոյականների հետ գործածվող (այսինքն՝ դրանց լրացնող) հարաբերական դերանվան խնդիրը վերջին տարիներին դարձել է վիճաբանությունների առարկա։ Սա այն խնդիրներից է, որոնց վերաբերյալ տարբեր լեզվաբաններ ունեն տարբեր կարծիք։ Ոմանք հայերենի համար անհարազատ երևույթ են համարում անձնանիշ գոյականների հետ գործածվող ով հարաբերական դերանունը (օրինակ՝ բժիշկը, ով...), մինչ նա անձնական դերանվան հետ դրա գործածությունը՝ ընդունելի և ճիշտ։ Ոմանք էլ (օրինակ՝ 2017 թ. «Ուղեցույց հայոց լեզվի» դասագրքի կամ 2016 և 2021 թթ. «Հայոց լեզու և խոսքի մշակույթ» դասագրքի հեղինակները՝ Յուրի Ավետիսյանն ու համահեղինակները) ով հարաբերականը որ(ը) հարաբերականի հետ հավասար ընդունելի են համարում։ Տողերիս հեղինակը հետևյալ երեք տարբերակներից ոչ մեկը սխալ չի համարում։

4/6/22

Չգործող հղումների մասին

Այստեղ տրվող տեղեկությունը կա մեր կայքի «Գրադարան» էջում, բայց հասկացանք, որ անհրաժեշտ է առանձին գրառմամբ ևս այն մատուցել ընթերցողներին։

ԿԱՐԵՎՈՐ

Եթե գրքի հասցեն սկսվում է ներքոբերյալ տողերից մեկնումեկով (այսինքն՝ գիրքը տեղադրված է ԵՊՀ Հայագիտական հետազոտությունների կենտրոնի բաժին-կայքերից մեկնումեկում), ապա գիրքը չի բացվի, քանի որ այդ կայքերի հիմնական հասցեները փոխվել են։ Բայց դուք կարող եք դրանք բացել, եթե գրքի հասցեի սկզբի մասում ավելացնեք -am.armin մասը, ինչպես ներկայացված է ստորև։ (Առայժմ մենք ինքներս չունենք հնարավորություն մեր գրացուցակներում գտնելու այս բոլոր գրքերը և փոխելու հասցեները)։


Հասցեի www.armenianlanguage.am/ սկիզբը պիտի դառնա www.armenianlanguage-am.armin.am/


www.armenianarchaeology.am/  www.armenianarchaeology-am.armin.am/
www.armenianreligion.am/ www.armenianreligion-am.armin.am/
www.armeniaculture.am/ → www.armeniaculture-am.armin.am/
www.armeniansgenocide.am/ → www.armeniansgenocide-am.armin.am/
www.armeniandiaspora.am/ → www.armeniandiaspora-am.armin.am/
www.historyofarmenia.am/ → www.historyofarmenia-am.armin.am/


Օրինակ՝ 
http://www.armeniansgenocide.am/images/menus/687/OSMAN.pdf

http://www.armeniansgenocide-am.armin.am/images/menus/687/OSMAN.pdf

--------------------

Եթե գիրքը տեղադրված է greenstone-ով սկսվող որևէ հասցեում (այսինքն՝ ՀՀ ԳԱԱ Հիմնարար գիտական գրադարանի շտեմարաններում) և չի բացվում, նշանակում է՝ այդ գիրքը բացող առցանց ընթերցիչը չի գործում։ Այդ դեպքում գիրքը պիտի բացեք որպես PDF, այսինքն՝ հասցեի տողի վերջում _index.html-ը փոխարինեք .pdf-ով։

Օրինակ՝

http://greenstone.flib.sci.am/gsdl/collect/armbook/books/tchanaparhordutyun_i_metsn_hayastanh1_index.html

հասցեն պիտի դառնա՝

http://greenstone.flib.sci.am/gsdl/collect/armbook/books/tchanaparhordutyun_i_metsn_hayastanh1.pdf

Եթե սա էլ չօգնի, նշանակում է՝ գրքի հասցեն փոխվել է։ Ուստի գնացեք այս էջ, «ԷԼ. ԳՐՔԵՐ» սյունակում գտեք ձեզ անհրաժեշտ շտեմարանը, մտեք և որոնեք անհրաժեշտ գիրքը։

3/21/22

Հայերենի «ֆ» տառը

Շատերին է հետաքրքրում, թե ով է ստեղծել հայերենի «ֆ» տառը, եթե այն չի ստեղծել Մեսրոպ Մաշտոցը։ Ոմանք կարդացել են, որ հայերենի «օ» և «ֆ» տառերը հետագայում՝ թերևս 11-րդ դարում, հունարենից են ներմուծվել հայոց այբուբեն, սակայն հունարեն այբուբենում չեն կարողանում գտնել «ֆ»-ին նման տառ։ Պատճառն այն է, որ հունարեն այբուբենի այսօր գործածվող տարբերակում են միայն փնտրում։ Հին դարերում տարածված հունարեն բոլորգիր տառատեսակում «ֆի» տառի (φ ) տեսքը մեր «ֆ»-ի նման է։ Կից նկարներում 9-10-րդ դդ. հունարեն ձեռագրերից նմուշներ են, որտեղ կարող եք հստակ տեսնել «ֆ» տառաձևը։ Նկարների աղբյուրը հետևյալ էջն է՝ https://spotlight.vatlib.it/greek-paleography/feature/3-old-round-minuscule, որտեղ կարող եք նաև այլ ձեռագրային նմուշներ տեսնել։





Թյուրքական ծագման բառեր հայերենում

Թարմացվել է 2022 թ. մայիսի 6-ին։


Թյուրքական ծագման (թուրքերեն, ադրբեջաներեն, թաթարերեն) բառեր,

որ այսօր գործածական են հայոց լեզվի տարբեր շերտերում (գրական և խոսակցական հայերեն, բարբառներ)


Ներկայացված են այսօր հայերենում այդ բառերին տրվող նշանակությունները, որոնք երբեմն կարող են տարբերվել հենց թյուրքական լեզուներում (կամ հայերենում դրանց ունեցած նախկին) նշանակություններից։

Ցանկը հեռու է ամբողջական լինելուց և դեռևս լրացվելու է նոր միավորներով։ Հայերենի այսօր կենդանի որոշ բարբառներում կամ բարբառախոսների ավագ սերնդի շրջանում գործածվում են թյուրքական ծագման նաև այնպիսի բառեր, որ այս ցանկում չկան, սակայն դրանք, կարծում ենք, հասկանալի չեն այդ բարբառներով չխոսող հայաստանցիների մեծամասնությանը, ուստի այս ցանկում չեն ներառվելու։

Տեսեք նաև մեր մյուս ցանկը, որ ներկայացնում է հիմնականում նոր պարսկերենից ու արաբերենից փոխառություններ, որոնց մի զգալի մաս հայերենին անցել է դարձյալ թյուրքական լեզուների միջոցով։

 

Պարսկերեն և արաբերեն բառեր հայերենում

Թարմացվել է 2022 թ. ապրիլի 29-ին։


Պարսկերեն և արաբերեն բառեր, որոնց մի մասը հայերենին անցել է թյուրքական լեզուների միջոցով

Ներկայացվող ցանկը խիստ հեռու է ամբողջական լինելուց և չի հավակնում այդպիսին լինելու։ Այն պարզապես մոտավոր պատկերացում է տալիս արդի հայերենում (գրական լեզու և բարբառներ) դեռևս գործածվող և հայաստանաբնակների մեծ մասի համար հիմնականում հասկանալի այն փոխառությունների մասին, որոնք հայերենին անցել են միջին հայերենի շրջանից մինչև 20-րդ դար նոր պարսկերենից ու արաբերենից, հաճախ թյուրքական լեզուների (թուրքերեն, ադրբեջաներեն) միջոցով։ Ոչ միշտ է հստակ, թե բառն ուղղակի՞ փոխառություն է ծագման լեզվից, թե անցել է հայերենին թյուրքական լեզուների միջոցով։ Նույն բառը կամ դրա բարբառային ձևերից մեկը մի հայերեն բարբառ կարող էր թյուրքական լեզվի միջոցով անցած լինել, իսկ մի ուրիշում տեղ գտած լինել հենց ծագման լեզվից։

Ցանկի բառերի համար ներկայացված են հայերենում այսօր դրանց տրվող նշանակությունները, որոնք երբեմն կարող են տարբերվել ծագման լեզուներում (կամ հայերենում դրանց ունեցած նախկին) նշանակություններից։

Ցանկում ներառել ենք մի քանի վրացերեն ու քրդերեն բառ ևս՝ պարզապես դրանց ծագումը ցույց տալու համար։

Տեսեք նաև թյուրքական ծագման փոխառությունների մեր ցանկը։

 

12/27/21

Ղփչաղերենն ուսումնասիրողների համար

 Եթե ուսումնասիրում եք կամ կամենում ուսումնասիրել ղփչաղերենը, ապա ձեզ օգտակար կլինեն հետևյալ երկու ձեռագրերը, որոնցում կան հայատառ ղփչաղերեն տեքստեր։ Հատկապես սաղմոսագիրքը շատ հարմար է ղփչաղերենի ուսումնասիրության համար, քանի որ սաղմոսների յուրաքանչյուր տուն այդ ձեռագրում ներկայացվում է նախ գրաբարյան թարգմանությամբ, ապա՝ ղփչաղերեն։ 



























Ահա՛ ձեռագրերի հղումները.

Սաղմոսարան, ԿՉԹ 3546 I Rkps (Լվով, 1575 թ․, գրաբար և հայատառ ղփչաղերէն)։ Սաղմոսագրքի ամէն տուն նախ տրւում է գրաբարով, ապա դրա ղփչաղերէն թարգմանութեամբ։

Ժամագիրք, ԿՉԹ 2412 IV Rkps (Լվով, [1600] թ․, հայատառ ղփչաղերէն և գրաբար)  


11/8/21

Հայերենի հատուկ գրանշաններով տառատեսակներ

 Arian-liga Grqi և Arian-liga AMU (հեղինակ՝ Ռուբեն Թարումյան, ազատ տարածվող) տառատեսակները հարմար են գրաբարյան այնպիսի տեքստերի մուտքագրման համար, որոնցում ուզում ենք պահպանել հին տպագիր գրքերում կամ ձեռագրերում տարածված ներքոբերյալ համառոտագրություն-գրանշանները (պատվի նշան, երեք կցագրեր և մեկ գաղափարագիր)։ 









Ինչպես գործածել այլագրերը

(Linux) Ctrl Shift U և այլագիր

(Windows) այլագիր և Alt X 

(Macintosh) Option և այլագիր

ԿԱՐԵՎՈՐ։ Ստեղնաշարի դասավորվածքը պիտի լինի անգլերենինը։


Ինչպես մուտքագրել պատիվով և վերոնշյալ մյուս գրանշաններով տեքստեր

Լեզվաոճական խմբագրի ծոցատետր (ընթացիկ անավարտ աշխատանք)

Գիրքն անավարտ է, դեռ աշխատում եմ վրան, բայց այս վիճակով հրապարակում եմ, որ կարողանաք օգտվել նրանից (քանի որ դեռ ավելացնելու շատ բան ունեմ, և դա երկար կտևի)։ Գրքի անունն աշխատանքային է, և գիրքը վաղուց արդեն «ծոցատետր» չէ, քանի որ բավական ծավալուն է դարձել, և այն այլևս ծոցում տեղավորել չեմ կարող ։) Թարմացրել եմ 2022 թ․ օգոստոսի 16-ին։


9/9/21

Անգլերենից արևելահայերեն տառադարձություն

Այս նյութում եղած ընդարձակ աղյուսակների պատճառով այն այստեղ դնում ենք որպես PDF նիշք, որը կարող եք թե դիտել, թե ներբեռնել։



 

12/18/20

Վերին արդարություն

 Վերջերս վերին կամ աստվածային արդարության մասին ես շատ կարևոր բան սովորեցի թռչուններից ու կատուներից։ Սովորեցի, որ վերին արդարություն գոյություն չունի։ Որ եթե կա Աստված կամ մի գերագույն զորություն, նա բոլորովին այլ կերպ է մտածում և այլ կերպ գործում։ Նա անարդար է ըստ մեր չափանիշների, ուստի նրանից արդարություն ակնկալելը միամտություն է։ Նա չի պատժում անարդարություն գործած ազգերին, ինչը մենք շարունակ ակնկալում ենք ու սրա վերաբերյալ հույսեր փայփայում։ 

Ես սենյակիս պատուհանագոգին միշտ կեր եմ դնում թռչունների համար։ Մինչև պատերազմի սկիզբը հիմնականում ճնճղուկներ ու մեծ երաշտահավեր էին ամեն օր օգտվում կերամանից․ հատկապես ճնճղուկներն էին շատ։ Տատրակներ երբեք չէին գալիս։ Բայց պատերազմի հենց սկզբում հայտնվեցին փոքր տատրակներ, որոնք առ այսօր ամեն օր օգտվում են կերամանից, հաճախ նույնիսկ մինչև տասը տատրակ, իսկ ճնճղուկները տատրակների հայտնվելուն պես հեռացան այնպես, որ ընդհանրապես չեն գալիս։ Մեծ երաշտահավերն ինչպես նախկինում, հիմա էլ են գալիս, բայց կերամանի տարածքի հիմնական տերերը փոքր տատրակներն են։ Ես տխրել եմ ճնճղուկներիս համար։ Տատրակները շատ սիրուն են, իհարկե, ես նրանց շատ եմ սիրում, բայց ճնճղուկներս ավելի համովիկ էին, անվերջ ծլվլում էին, աղմկում և ուրախությունս էին։ Պատերազմի օրերին մտածում էի՝ հետաքրքիր կլինի, եթե պատերազմը վերջանա, ու տատրակներն ինչպես եկել էին պատերազմի սկզբում, այդպես էլ հեռանան, իսկ քշված ու իրենց նախկին տարածքից զրկված ճնճղուկներս վերադառնան։ Բայց չէ՛, ճնճղուկներս չեն գալիս, տատրակները գրավել են այս տարածքն ու չեն ուզում նրանից զրկվել։ 

Ու հանկարծ մի օր մտածեցի, որ ես անշուշտ չեմ կարող տատրակներին չսիրել, որ քշել են ճնճղուկներին ու գրավել նրանց տարածքը։ Ու չեմ կարող պատժել տատրակներին դրա համար։ Ես սիրում եմ տատրակներին և ամեն օր շարունակում եմ կերակրել նրանց։



Մեր տարածքում կան նաև կատուներ, որոնց կերակրում եմ, ու նրանք մեր պատշգամբում են գիշերում ու ցերեկը հանգստանում։ Շատ են, տուն չեմ առնում՝ մեկից բացի, որն ամենատարիքովն է։ Ու այդ տարիքովը մի օր հարձակվեց մի ավելի երիտասարդ արուի վրա մեր պատշգամբում ու համարյա գզեց ու քշեց պատշգամբից։ Երկու օր չերևաց երիտասարդ արուն։ Տխրել էի, որովհետև դրան էլ էի սիրում, նաև շատ բարկացել էի ավելի տարեց կատվի վրա։ Նույնիսկ մի օր չկերակրեցի նրան՝ որպես պատիժ։ Բայց հետո տեսա, որ չեմ կարող բարկանալ, ախր լավն է ։) Էլի սիրում եմ, ինքն էլ քսմսվում է ոտքերիս, գալիս պառկում անկողնուս։ Ի՞նչ անեմ, ո՞նց պատժեմ։ Չէ՛, չեմ պատժում, կերակրում եմ ու սիրում։

Ահա թե ինչ սովորեցրին ինձ կենդանիները վերին կամ աստվածային արդարության մասին։ Սովորեցրին, որ ինչքան էլ մի ազգ անարդար ու անբարո լինի, որ սեփականացնի մի ուրիշ ազգի տարածքը, մի ուրիշ ազգի «գզի» ու վտարի նրան նրա տարածքից, Աստված կամ վերին ինչ-որ ուժ կամ բնության համընդհանուր օրենքը, որ վերաբերում է անխտիր բոլոր արարածներին, ներառյալ մարդկանց, շարունակելու է հոգալ ու «սիրել» անարդարություն գործածին, ուրիշի տարածքը խլածին։ Այդ պատճառով էլ ինչքան էլ մենք ակնկալենք, հուսանք, մաղթենք՝ հույսը դնելով վերին արդարության վրա, որ մեր հանդեպ անիրավություն ու անարդարություն գործած ազգերն Աստծուց կպատժվեն մի օր, կկործանվեն, Բաքուն կվառվի, արդարությունը կվերականգնվի, դա տեղի չի ունենա, ինչպես որ տեղի չի ունեցել մինչև այսօր։ Մենք ենք, որ կորցրել ենք ու շարունակում ենք կորցնել, իսկ մեր հայրենիքն ու մեր ժողովրդի միլիոնավոր զավակների կյանքը խլածները շարունակում են բարգավաճել ու հանգիստ ապրել,  շատանալ ու աշխարհը գրավել։ 

Արդարությունը կարող է վերականգնվել միայն մի՛ դեպքում։ Եթե հանկարծ ճնճղուկները քաջություն ձեռք բերեն, չվախենան տատրակներից ու հարձակվեն սրանց վրա ու քշեն իրենց նախկին տարածքից՝ նորից տիրանալով դրան։ Բայց դա ե՛ս չեմ անելու, հասկանո՞ւմ եք։ Դուք էլ չէիք անի։ Ես տատրակներին երբեք չեմ քշի, ինչքան էլ որ ճնճղուկների համար տխրած լինեմ։ Ահա այսպիսի «վերին» արդարություն։

12/9/20

Հայհոյանք


Տեսեք, թե 1924-ին ինչ են գրել «Մաճկալ» լրագրում մեր սովորություններից մեկի մասին։



«.... Հայհոյանքը տարածված է մեր բոլոր գյուղերում, գյուղացիների մեջ։ Հայհոյում են և ծեր մարդիկ ու կնիկներ, և ջահել աղջիկներ ու տղերք։

Գյուղերում երեխան առաջին խոսքը, որ սովորում է, դա հայհոյանքն է։

Երեխաների լեզուն բացվում է հայհոյանքով, ու այդպես էլ մեծանում են։

Դեռ 3-4 տարեկան երեխաները իրար հետ խոսելիս պիտի հայհոյեն։

Նոր, մի դեռ չլսած, ճարպիկ հայհոյանք տալը մեր մի շարք գյուղերում, մանավանդ երիտասարդների՝ հոտաղ բատրակների մեջ խելոքության նշան է։

Հասակավոր մարդիկ նույնպես երկու խոսք առանց հայհոյանքի չեն կարող ասել։

Հայհոյանքներից ծագում է առնում մեծ կռիվներ, տուր ու դմբոց, քիթ ու պռունկ ջարդել և այլն։

Կռիվը տարածվում է շատ անգամ ամբողջ գյուղում և գյուղը բաժանում երկու թայֆաների, որը շատ վնասակար է։ Եթե խմած էլ եղած են, բանը պրծավ։

Ժամանակ է, որ մեր գյուղացիները վերջ տան այդ կեղտոտ սովորությանը։ Կոմսոմոլը մեծ գործ պիտի կատարել այս հարցում։ Նա պետք է օրինակ դառնա մյուսներին։

Այս ուղղությամբ օրինակելի որոշում է արել Դվինի գյուղգործկոմը։

Նա որոշել է վերջ տալ հայհոյանքին և նրանք, որոնք կհայհոյեն, նրանց ենթարկել տուգանքի — շտրաֆի 3-ական փութ ցորեն, հօգուտ գյուղի խրճիթ ընթերցարանի և ակումբի»։



«Մաճկալ», 1924/10

Հեղինակը (Յե.՞, լավ չի երևում) հավանաբար Եղիա Չուբարն է՝ թերթի գլխավոր խմբագիրը։




9/25/20

Մաքրուհի ու մայրապետ

 
«Մաքրուհի»-ն ու «մայրապետ»-ը կրոնական եզրեր են։ Առաջինը նշանակում է մաքուր, սրբուհի և ոչ թե մաքրող (մաքուր + ուհի → մաքրուհի, հմմտ․ սուրբ + ուհի → սրբուհի, գեղեցիկ + ուհի → գեղեցկուհի), իսկ երկրորդը՝ միանձնուհի, կին կրոնավոր և ոչ թե սանիտար։

Լավ չէ, որ այս բառերը տարածվել են ո՛չ իրենց ոլորտում և ո՛չ ճիշտ իմաստով։ Ի՞նչ էր պատահել «հավաքարար»-ին, որ չգիտեմ ով և ինչու մեջտեղ գցեց «մաքրուհի» տգետ ու անպատշաճ կազմությունը, եթե այն գործածվում է հավաքարարի համար։

Մայրապետն էլ, բացի նրանից, որ նշանակում է կրոնավորուհի, երբեմն գործածվել է միայն բարձր աստիճան ունեցող կրոնավորուհու համար և ոչ թե շարքային վանական քրոջ։ Օրինակ՝ մայրապետներ էին կոստանդնուպոլսեցի հանրահայտ Սրբուհի մայրապետ Գալֆայանը, որ հիմնեց Գալֆայան որբանոցը, թիֆլիսեցի Հռիփսիմե մայրապետ Թայրյանցը, որ նվիրել է Էջմիածնի Մայր տաճարի կենտրոնական դուռը և մահվանից հետո թաղվել Սբ Գայանե վանքի բակում։ Այս կանայք ամուսնացած չէին, հագնում էին սև շորեր, վզից կախված ունեին խաչ, ապրում էին հատուկ միաբանություններում։ Դե հիմա հասկացեք, թե որքան անպատշաճ է «մայրապետ» կոչել այսօր հիվանդանոցներում աշխատող սանիտարներին։ Նույն տրամաբանությամբ, ուրեմն, տղամարդ սանիտարներին էլ պետք էր «վարդապետ» կոչել։


Նկարը վերցրել եմ այստեղից։



Սրբուհի մայրապետի նկարն էլ վերցրել եմ այստեղից։ Հղումով եթե գնաք, կտեսնեք ավելի շատ մայրապետների նկարներ։





3/4/20

Feedback՝ հետադարձ կա՞պ

Անգլ. feedback-ը հայերեն կարող է թարգմանվել թե՛ «հետադարձ կապ», թե՛ «արձագանք, կարծիք» ևն։ Բայց շատերը, չհասկանալով, որ այս թարգմանությունները տարբեր իմաստների և կիրառությունների համար են, կարծիք, արձագանք, մեկնաբանություն նշանակող feedback-ը նույնպես «հետադարձ կապ» են թարգմանում, որն արդեն շատ տարածված սխալ է։ Հետադարձ կապը «հաստատո՛ւմ» ենք. օրինակ՝ կայքերում՝ հետադարձ կապի համար տրված կոնտակտային տվյալների միջոցով. այս դեպքում «հետադարձ կապ» թարգմանությունը ճիշտ է։ Իսկ մյուս իմաստով feedback-ը, որն ամենից շատ է գործածվում, «կապ» չէ, այլ որևէ բանի վերաբերյալ կարծիք, արձագանք, մեկնաբանություն։ Եթե մենք ակնկալում ենք ինչ-որ մեկի  feedback-ը մեր ասածին կամ արածին, մենք ակնկալում ենք նրա արձագանքը կամ կարծիքը, ոչ թե ինչ-որ կապ։ Ուստի այս իմաստով  feedback-ի ամենահարմար հայերեն համարժեքը «արձագանք»-ն է (ինչպես և հիմնականում թարգմանում է նաև, օրինակ, Մայքրոսոֆթը)։ Մենք նախկինում էլ ենք այս feedback-ի իմաստով գործածել «արձագանք»-ը, այսինքն՝ սա այս իմաստով նոր բառ չէ (օրինակ՝ «Նրա հրապարակումը բացասական արձագանքներ ստացավ». «Սպասում ենք ձեր արձագանք(ներ)ին»)։ Այս «արձագանք»-ը, ինչպես այս օրինակներից տեսնում եք, հենց feedback-ն է։

Որոշ բառերի անհարկի կամ սխալ կիրառություններ մոլախոտի պես տարածվելու հատկություն ունեն և շարունակ լսվելու պատճառով սկսում են իբրև ճիշտ ու գրագետ ընկալվել (ինչպես, օրինակ, «հավաքագրել»-ը, «ի շնորհիվ»-ը, «հանդիսանալ»-ը և այլն), իսկ իսկապես ճիշտ ու գրագետ ձևերը չկիրառվելու հետևանքով խորթանում են, բայց դրանից, միևնույն է, սխալն ու անգրագետը ճիշտ ու գրագետ չեն դառնում։


12/19/19

Սպասե՞լ, թե սպասՎել


ՍպասՎում են անակնկալներ։
ՍպասՎում է հաճելի եղանակ։

ԲԱՅՑ՝

Մեզ սպասում են անակնկալներ։
Ձեզ սպասում է հաճելի եղանակ։


Երբ նշում ենք, թե ՈՒՄ է սպասում ինչ-որ բան, ապա այդ ինչ-որ բանը սպասո՛ւմ է ինչ-որ մեկին, չի՛ սպասվում ինչ-որ մեկին։

Ա-ն սպասում է Բ-ին։ (Ոչ թե Ա-ն սպասՎում է Բ-ին)։

Հետևաբար՝

Բ-ին սպասում է Ա-ն։ (Բառերի դասավորության փոփոխությունից բայի ձևը չի փոխվում)։

8/12/19

Քննադատությունը քաղաքացիական պարտականություն է

Մեր մեջ տարատեսակ շատ վախեր կան, կարելի է ասել՝ մարդը վախերի կծիկ է նաև։ Վախն ընդհանրապես բնական երևույթ է, պաշտպանիչ։ Բոլոր կենդանի արարածներն էլ ունեն վախի զգացում։ Դարձյալ վախն է պատճառը, որ մարդիկ կա՛մ լռում են ի տես անարդարության, խաբեության ու անօրինության, կա՛մ փորձում լռեցնել սրանց մասին բարձրաձայնողներին, կա՛մ քծնում վախի առարկային։ Որովհետև վախենում են կա՛մ պատժից, կա՛մ ինչ-որ բան կորցնելուց, կա՛մ չստանալուց այն, ինչի ակնկալիքն ունեն։ Գիտակցաբար թե ենթագիտակցաբար։ Ես այս մարդկանց հասկանում եմ, բայց նրանց շրջապատում ինձ լավ չեմ զգում։ Լավ եմ զգում անվախների և ոչ անտարբերների հետ։ Որովհետև միայն ոչ անտարբերն է, որ չի կարողանում լռել, երբ անարդարություն ու չարիք է տեսնում։ Իսկ ինչ վերաբերում է պետական այրերին ու նրանց գործերը քննադատելուն և ոչ թե պարզապես միայն վատ երևույթները՝ ընդհանրաբար, ապա այսպիսի քննադատությունը ոչ միայն պախարակելի երևույթ չէ, եթե իսկապես ցանկանում ենք զարգացած ժողովրդավարական երկիր կառուցել, այլև ԱՆՀՐԱԺԵՇՏՈՒԹՅՈՒՆ է։ Կուզեի, որ եղեռն, օտարների լուծ ու խորհրդային տարիներ տեսած հայ ժողովուրդը հնարավորինս ավելի ու ավելի ձերբազատվեր իր վախերից և, այո՛, քննադատեր նրանց, ում ընտրում է և կարգում ծառայության։ Մենք թագավոր ու իշխաններ չենք ընտրում, մենք ընտրում ենք ծառայողներ, որոնք հաշվետու են հանրությանը՝ իրենց ընտրողներին, և ապրում են վերջիններիս հարկերի հաշվին։ Մեր ժողովրդի մի ստվար զանգված դեռ սա չի հասկացել, ցավոք, և կառավարական ու պետական ծառայողներին վերաբերվում է իբրև տերերի ու իշխանների։ Այս իսկ պատճառով «իշխանություններ» եզրն էլ է սխալ՝ անցյալի կարգերից մնացած ժառանգություն, որը չի համապատասխանում այն հասարակարգին, որին այսօր ձգտում են Հայաստանը և բոլոր քաղաքակիրթ երկրները։ Այս բառը պարզապես գործածում ենք հարմարության համար ու սովորության համաձայն։ Չքննադատվող, անվերջ հսկողության տակ չպահվող, ուստի զգոնությունը կորցնող «իշխանությունները» երկիրը դարձնում են միապետական, բռնապետական կամ ավազակապետական։ Մեզնից ոչ ոք, կարծում եմ, չի երազում ապրել Հյուսիսային Կորեայի պես մի երկրում։

1999 թվականի փետրվարին Մասաչուսեթսի տեխնոլոգիական համալսարանի The Tech պարբերականում մեկը քննադատում է այդ նույն համալսարանի պրոֆեսոր, հայտնի լեզվաբան ու փիլիսոփա Նոամ Չոմսկուն Ամերիկայի կառավարությանը շարունակ սուր քննադատելու համար և ասում, թե թող Չոմսկին միայն իր ոլորտով՝ լեզվաբանությամբ զբաղվի և ոչ թե քաղաքականության մեջ քիթը խոթի՝ թքելով իրեն աշխատավարձ տվող պետության երեսին։ Ի պաշտպանություն Չոմսկու՝ նույն պարբերականի 1999 թ. մարտի 5-ի համարում տպագրվում են հոդվածներ, որոնցից մեկը՝ երիտասարդ գիտնական Ջուլիա Շտայնբերգերի փոքրիկ հոդվածը, վերնագրված է «Քննադատությունը քաղաքացիական պարտականություն է»։ Հեղինակը մասնավորապես գրում է, որ քննադատությունը ժողովրդավարական երկրի քաղաքացու իրավունքներից մեկն է, և որ ոչ մի ժողովրդավարական երկիր չի կարողանա զերծ մնալ կոռուպցիայից, եթե նրա քաղաքացիները քննադատաբար չվերաբերվեն իրենց կառավարությանը և չբարձրաձայնեն իրենց մտահոգությունների մասին։

Այնպես որ, սիրելի «լռակյա՛ց» հայեր ։), եթե չեք ցանկանում ապրել միապետական հասարակարգում, վերադառնալ ստալինյան կարգերին կամ խայտառակվել իբրև մի նոր Հյուսիսային Կորեա, ավելին՝ եթե չեք ցանկանում, որ տգետ կառավարիչների պատճառով ավերվի ու կործանվի մեր հայրենիքը, իսկ մեր ժողովուրդը հերթական անգամ զրկվի սեփական պետություն ունենալու բախտավորությունից (ցավոք, այս վտանգը միշտ էլ կա), անտարբեր մի՛ եղեք ձեր վախերի պատճառով, մի՛ լռեք կամ գոնե լռելու դեպքում մի՛ փորձեք քննադատողներին լռեցնել։ Սա այն դեպքն է, երբ դուք սխալ եք, իսկ խոսողները՝ ճիշտ ։)




7/9/19

Հովհ. Թումանյանի երկերի լիակատար ժողովածուի (Երևան, 1988-1999) 9-10-րդ հատորների բովանդակությունը

Այստեղ էլ մեկտեղել ենք 9-10-րդ հատորների բովանդակությունը՝ նամակների որոնումը հեշտացնելու համար։ Հղումները տանում են «Վիքիդարանի» կայք։ Ներքևի ցուցակում տրված են միայն տարեթվերի առաջին էջերի հղումները։ Անհրաժեշտ էջը գտնել «Վիքիդարանի» բացված էջի աջակողմյան սյան Go to page հարմարանքի միջոցով։

Վրիպակներ գտնելու դեպքում տեղեկացրե՛ք, խնդրում ենք։

1-8-րդ հատորների ցանկը տեսնել այստեղ։

IX և X հատորների նամակների հասցեատերերի այբբենական ուղեցույց ․ ․ ․ . 747


ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ ՀԵՏԵՎՅԱԼ ՀԱՏՈՐՆԵՐԻ

* Թումանյան Հովհաննես, Հատոր իններորդ. Նամակներ. 1885-1904, Երևան, 1997

* Թումանյան Հովհաննես, Հատոր տասներորդ. Նամակներ. 1905-1922, Երևան, 1999 

Հովհ. Թումանյանի երկերի լիակատար ժողովածուի (Երևան, 1988-1999) 1-8-րդ հատորների ցանկերը՝ հղումներով

Հղումները տանում են «Վիքիդարանում» տեղադրված տեսածրված համապատասխան հատորների տիտղոսաթերթեր։ Հատորի անհրաժեշտ էջը գտնել աջակողմյան սյան Go to page հարմարանքի միջոցով։

Ներքոբերյալ տեքստը վերցվել է նույն կայքից, պարզապես բոլոր էջերի նյութը մեկտեղվել է նույն էջում՝ որոնումը հեշտացնելու համար։ Հնարավորինս սրբագրել ենք (քանի որ գրանշանների օպտիկական ճանաչման հետևանքով կային բազմաթիվ վրիպակներ), սակայն, վստահ ենք, էլի կլինեն վրիպակներ։ Եթե գտնեք, տեղեկացրե՛ք, խնդրում ենք։

9-10-րդ հատորների բովանդակության ցանկը կարող եք տեսնել այստեղ։

◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 1. Բանաստեղծություններ, Երևան, 1988
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 2. Քառյակներ, բալլադներ, թարգմանություններ, Երևան, 1990
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 3. Պոեմներ, Երևան, 1989. կամ այստեղ
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 4. Պոեմներ, Երևան, 1991. կամ այստեղ
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 5. Գեղարվեստական արձակ, Երևան, 1994
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 6. Քննադատություն և հրապարակախոսություն 1887-1912, Երևան, 1994
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 7. Քննադատություն և հրապարակախոսություն 1913-1922, Երևան, 1995
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 8. Ուսումնասիրություններ, օրագրեր և այլ նյութեր, Երևան, 1999
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 9. Նամակներ. 1885-1904, Երևան, 1997
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 10. Նամակներ. 1905-1922, Երևան, 1999