6/16/19

Ձախողել և հաջողել



Երբ մարդն անհաջողության է մատնվում, ձախողում է, երբ հաջողություն է ունենում, հաջողում է։ Այս իմաստներով գործածում ենք չեզոք սեռի «ձախողել» և «հաջողել» բայերը՝ առանց «վ»-ի։

Մարդը կարող է նաև ձախողել կամ հաջողել գործը, ծրագիրը, փորձը ևն։ Այս դեպքում գործածում ենք ներգործական սեռի «ձախողել» և «հաջողել» բայերը ուղիղ խնդրի հետ։

Հետևաբար, ձախողՎում կամ հաջողՎում են գործը, ծրագիրը, փորձը ևն, բայց ո՛չ մարդը։

3/19/19

Հարցական շեշտադրմամբ օժանդակ բայի «խնդիրը»


Լեզվի կոմիտեի վերջին հորդորակներից մեկում («Հորդորակ հարցական նշանի և հնչերանգի մասին») դարձյալ հիշեցնում են մի «կանոնի» մասին, որը թելադրում է օժանդակ բայի վրա հարցական նշան չդնել («Հայերենում օժանդակ բայի վրա հարցական նշան չենք դնում»)։ Բայց բոլոր արևելահայերս էլ շատ լավ գիտենք, որ մեր բնական խոսքում մենք հարցական շեշտադրմամբ արտասանում ենք նաև օժանդակ բայը, և հաճախ սա իմաստային կարևոր նշանակություն ունի. օրինակ՝ «Դու բերե՞լ ես հացը» և «(Ասում ես՝) հացը բերել ե՞ս» տարբերակները նույնիմաստ չեն։ Առաջինում ուզում ենք իմանալ՝ մեկը հացը բերել է, թե ոչ, իսկ երկրորդում զարմանք ենք արտահայտում հացը բերելու գործողության վերաբերյալ։ 

Այս «կանոնի» խնդրի վերաբերյալ առցանց քննարկումներից հասկացել եմ, որ շատերը կարծում են, թե օժանդակ բայի վրա հարցական նշան դնելը (կամ, որ նույնն է, օժանդակ բայը հարցական հնչերանգով արտասանելը) նոր ժամանակների երևույթ է, և եթե այժմ այսպես ենք արտասանում, ուրեմն այսպես էլ պետք է կետադրենք։

Այո՛, լուրջ չէ այս ինքնանպատակ «կանոնը», և պե՛տք է պարույկը դնենք այնտեղ, որտեղ հարցական շեշտադրում կա՝ շեշտվածն օժանդակ բայ կլինի, թե մի ուրիշ խոսքի մաս (այս ճկունությունն ի վերջո հայոց լեզվի հարստության նշան է)։ Բայց ո՛չ թե որովհետև մեր լեզուն այս կողմից արտասանական փոփոխություն է կրել և հիմա բնական է մեզ համար այսպիսի արտասանությունը, այլ որովհետև այդպիսի՛ն է արևելահայերենի բնական արտասանությունն առնվազն այն օրից ի վեր, երբ Խաչատուր Աբովյանը գրեց առաջին արևելահայերեն աշխարհաբար գործը։ Ոչ մի զարգացում էլ այս մասով տեղի չի ունեցել, ինչպես կարծում են ոմանք։ Ինչ ունեցել ենք, այն էլ ունենք, այսինքն՝ կարող ենք հարցական շեշտադրմամբ արտասանել թե՛ օժանդակ բայը, թե՛ դրա հետ գործածված բառերը։ Իսկ մեռած «կանոնը» պարզապես հնարվել է՝ անտեսելով թե՛ շուրջ երկուհարյուրամյա արևելահայ գրականությունից մեզ ավանդվածը, թե՛ արևելահայերենի՝ վստահաբար շատ ավելի հնուց եկած բնական արտասանությունը։ Զարմանալի է, որ որոշ մարդիկ արևելահայ դասականների գործերը կարդացել են ու չեն նկատել սա։

Բարեբախտաբար, ԱՐԵՎԱԿ-ը նման դեպքերում օգնության է միշտ հասնում։ Ես միայն երեք օժանդակ բայ եմ ընտրել որոնման համար (մնացածը դո՛ւք որոնեք, եթե ցանկանում եք) և ներքևում պատճենում եմ տվյալների միայն մի մասը։ Այսքանն էլ է բավական։


***


«Վերք Հայաստանի» Աբովյան Խաչատուր 1841

Տասը Հասան խան հո չկա՞ աշխարքումս. հրես, ոտիս տակին ընկած, հոգին տալիս ա. երազ ե՞ք պատմում, թե՞ գինովացել եք:




«Վերք Հայաստանի» Աբովյան Խաչատուր 1841

Հասա՛ն խան, Հասան խան. տո՛, հրես գլուխը ճտի պես ձեռումս, դուք ինձ պառավի հեքաթ ե՞ք ասում:




«Հրապարակախոսություններ, հոդվածներ» Րաֆֆի

— Երևի, դուք կարդում ե՞ք, — իսկույն հարցնում է նա:




«Ոսկե աքաղաղ» Րաֆֆի 1870

— Տեսնում ե՞ս, որ ոչինչ չես հասկացել, — ասաց Մասիսյանը և սկսեց բացատրել իր կարծիքը անծանոթի անհասկացողության մասին:




«Ոսկե աքաղաղ» Րաֆֆի 1870

Իմանում ե՞ք:




«Ոսկե աքաղաղ» Րաֆֆի 1870

— Երևի աղային տեսնելու ե՞ս եկել, — հարցրուց պատանին:




«Ոսկե աքաղաղ» Րաֆֆի 1870

— Ա՜յ տղա, Միքայել, մի ստաքան արաղ բեր Սիմոն Յագորիչին, այն մեծ ստաքանով, իմանում ե՞ս, — ասաց աղան և սկսեց համբարել փողերը:




«Ոսկե աքաղաղ» Րաֆֆի 1870

— Տեսնում ե՞ս, լակոտ, էսպես կլինի ղոչաղ տղան, մարդու աչքի միջից մազ կթռցնե, և մարդը չի իմանա:




«Ոսկե աքաղաղ» Րաֆֆի 1870

Տեսնում ե՞ս, աստված էդպես կբարկանա:




«Ջալալեդին» Րաֆֆի 1878

— Շատ լավ, — շարունակեց Սարհատը, — դու տեսել ե՞ս Բիժինկերտից փոքր-ինչ հեռու ձորի մեջ մի մատուռ:




«Կայծեր, մաս 1» Րաֆֆի 1883-1887

— Դու ճանապարհն իմանում ե՞ս, — հարցրեց Մարոն:




«Կայծեր, մաս 1» Րաֆֆի 1883-1887

— Հիշում ե՞ս, Ֆարհատ, երբ մենք դեռ վարժատան մեջն էինք, շատ անգամ ասում էինք միմյանց. «Մենք եղբայրներ ենք, մենք պետք է միասին աշխատենք և միասին վայելենք մեր վաստակը»:




«Կայծեր, մաս 1» Րաֆֆի 1883-1887

— Նրանք քեզ համար գուլբաներ գործում ե՞ն, քո ոտքերը մաժո՞ւմ են քնելու ժամանակ:




«Հարեմ » Րաֆֆի 1874

— Այստեղ դուք մինակ ե՞ք, — հարցրուց բոշային նմանող կինը:




«Հարեմ» Րաֆֆի 1874

Ճանաչում ե՞ք ովքեր են, մինն իմ կինն է, իսկ մյուսը՝ նրա քույրը:




«Խենթը» Րաֆֆի 1881

— Ի՞նչպես է, հավանում ե՞ս, քավոր Խաչո, — հարցրեց բեկը, ձեռքով գգվելով նժույգի սիրուն բաշը, — դու ձիաներ ճանաչում ես, ի՞նչպես է:




«Խենթը» Րաֆֆի 1881

— Լալա՛, տեսնում ե՞ս, զավակս, — դարձավ հիվանդը դեպի մանկահասակ աղջիկը, որ աչքերը բռնած հեկեկում էր, — աստված դժբախտության ամենադառն րոպեներում դարձյալ չի մոռանում թշվառներին և ուղարկում է իր հրեշտակը նրանց մխիթարելու համար:




«Խենթը» Րաֆֆի 1881

Հիշում ե՞ս, Մելիք-Մանսուրը մի ժամանակ «լավ ասեղներ» էր կանչում, և թափառում էր Ալաշկերտի գյուղերում, բայց նա այժմ մի առանձին զորաբաժնի գեներալ է»:




«Խենթը» Րաֆֆի 1881

— Տեսնում ե՞ք, նա արդեն ստացել է իր ընծան, — ասաց բեկը՝ դառնալով դեպի տանուտերը:




«Խենթը» Րաֆֆի 1881

— Չէ՛, ականջ դրեք, այդ նրա սիգնալն է, լսում ե՞ք ագռավի կռնչյունը...




«Տնային փեսա» Րաֆֆի

— Սաբետ, — ասում էր Թաթուխենց Նատալյան յուր մոտ նստած կնոջ ականջին, — տեհնում ե՞ս Շուշանի բախտն, վո՞ւնց առանց փուղի ու առանց բաժինքի տանու՜ փեսա ճարեց իր համար:




«Տնային փեսա» Րաֆֆի

— Հավանում ե՞ս, Նատո ջան, — նույնպես ժպտելով հարցրուց պատանին:




«Սալբի» Րաֆֆի 1911

— «Ես վախենա՞մ, տեսնում ե՞ք այս խանչալը, այս կարաբինան, այս ատրճանակները, — պատասխանեցի ես, զենքերս ցույց տալով:




«Արձակ երկեր» Պատկանյան Ռափայել

Հեշտ բան ուզում ե՞ս — գնա գետինը փորիր, ջուր կրիր, ժամի դռանը մուրա — շտե քեզ հեշտ արհեստ, իսկ գրել կարդալը հեշտ արհեստ չէ:




«Արձակ երկեր» Պատկանյան Ռափայել

Միքայել, ղորդ ե՞ս ասում, թե՞ հանաք ես անում:




«Արձակ երկեր» Պատկանյան Ռափայել

Այժմ հավատում ե՞ք, որ ես այնքան աղքատ չեմ, որ երևում եմ արտաքին հանգամանքովս:




«Արձակ երկեր» Պատկանյան Ռափայել

Հետո՞, դու ու քո հոգին, ես ինչո՞վս եմ փղի նմանում. մեկ լավ նայիր աչքերիս — փղի աչքերի նման ե՞ն, վզիս նայիր — փղի վի՞զ է. կռնակիս նայիր — փղի կռնա՞կ է, քայլվածքիս նայիր — փղի քայլվա՞ծք է:




«Մեր թաղը, զանազան պատմվածքներ, վիպակներ, հեքիաթներ» Նար-Դոս

— Հանի էս սըհաթին քսան մանեթը, թե չէ, տեսնում ե՞ս էս մաթրախը, կոթն էլ հետը կկոտրեմ վրեդ:




«Մեր թաղը, զանազան պատմվածքներ, վիպակներ, հեքիաթներ» Նար-Դոս

— Մեռել ե՞ք, սատկել ե՞ք, — գոռաց նա սարսափելի հայհոյանքներ թափելով:




«Մեղր և ճանճեր» Նար-Դոս

Պահ, Թորոսյան... դու այստեղ ե՞ս. ես մտա սենյակդ, այնտեղ չէիր:




«Մեղր և ճանճեր» Նար-Դոս

Հը՛, դարձյալ այստեղ ե՞ս:




«Մահը» Նար-Դոս

— Լևոն, այդ դու ե՞ս, — հարցրեց Մինասյանը, այս անգամ ավելի ապշած նրա տարօրինակ համառ հայացքից քան թե նրա ընդհանուր արտաքինից:




«Պայքար» Նար-Դոս 1887

— Տեսնում ե՞ս... բաս ասա թուրքացել է, էլի, — նկատեց Օսանը:




«Պայքար» Նար-Դոս 1887

Իսկի թողնում ե՞ն, որ մարդ հանգիստ մնա. մի օր մեկն է քարշ տալիս, մյուս օրը՝ մի ուրիշը:




«Պայքար» Նար-Դոս 1887

Նրա դեմքը լավ ե՞ս դիտել — կասես ճմշկած ճանճուռ լինի, բայց աչքերը, — տե՛ս, նայում է վերնահարկին, — փիալեք են վառվո՞ւմ...




«Մահը» Նար-Դոս

Աշնանային ճանճն տեսել ե՞ս, որ ականջիցդ քշում ես` ճակատիդ է նստում, ճակատիցդ քշում` քթիդ է նստում:




«Մահը» Նար-Դոս

Դուք այստեղ ե՞ք պառկած:




«Մահը» Նար-Դոս

— Գնում ե՞ք:




«Մեր թաղը, զանազան պատմվածքներ, վիպակներ, հեքիաթներ» Նար-Դոս

— Տո, էդ ի՞նչ ա հալդ, էլի հիվանդ ե՞ս:




«Մեր թաղը, զանազան պատմվածքներ, վիպակներ, հեքիաթներ» Նար-Դոս

Հը՜, ի՞նչ ես ասում, — դարձավ նա գրբաց Գրիգորին, — տալիս ե՞ս, թե չէ:




«Մեր թաղը, զանազան պատմվածքներ, վիպակներ, հեքիաթներ» Նար-Դոս

— Հա՞ա, մեռել ե՞ք, սատկել ե՞ք:




«Մեր թաղը, զանազան պատմվածքներ, վիպակներ, հեքիաթներ» Նար-Դոս

— Հավերդ սատկել ե՞ն, էլ ձու չեն ածո՞ւմ:




«Պատմվածքներ» Մուրացան 1882-1886

— Դու արդեն զարթել ե՞ս, ես դիտմամբ թույլ տվի քեզ երկար քնելու. ինչո՞ւ համար ես կանգնել այդտեղ, արի՛, արի՛ ներս, — և այս ասելով նա կամեցավ բռնել Ելենայի ձեռքը:




«Պատմվածքներ» Մուրացան 1882-1886

— Դու գժվել ե՞ս, Անիչկա, ի՞նչ է պատահել:




«Նամուս» Շիրվանզադե Ալեքսանդր 1885

— Թողնում ե՞ս, որ խոսեմ, կրակ բռնածի պես ներս ես մտել թե չէ, էլ լեզուդ բունը չի մտնում:




«Նամուս» Շիրվանզադե Ալեքսանդր 1885

— Փահ, երեխա ե՞ս, հապա հե՞րը:




«Կյանքի բովից» Շիրվանզադե Ալեքսանդր

— Ասել ե՞ս, որ տանն եմ:




«Կյանքի բովից» Շիրվանզադե Ալեքսանդր

«Ա՛յ տղա, կենդանի ե՞ս»:




«Արամբին» Շիրվանզադե Ալեքսանդր 1888

Հիշում ե՞ք այն օրն, երբ մեզ ցույց էիք տալիս այս բնակարանը:




«Պատմվածքներ և վիպակներ» Շիրվանզադե Ալեքսանդր

— Նշանված ե՞ս:




«Պատմվածքներ, նովելներ, ֆելիետոններ» Շիրվանզադե Ալեքսանդր

— Դուք համաձայն ե՞ք նրա բոլոր գովասանքներին հրեաների վերաբերյալ:




«Ազգային գործիչը» Շիրվանզադե Ալեքսանդր

ՆԱԶԱՆԻ. Հոգիս բերանս բերիր, ասելու ե՞ս, թե՞ չէ:




«Ազգային գործիչը» Շիրվանզադե Ալեքսանդր

Հը, դու ե՞ս, Նազանի:




«Վարդան Ահրումյան» Շիրվանզադե Ալեքսանդր 1902

— Որդի, ուրեմն փողը քրոջիցդ ավել ե՞ս սիրում:




«Մորգանի խնամին» Շիրվանզադե Ալեքսանդր

Ուզում ե՞ք, պաչեցեք:




«Սոս և Վարդիթեր» Պռոշյան Պերճ 1860

— Ա’յ պառավ, — ասեց, — դու խելքդ կորցրել ե՞ս, թե ի՞նչ ա, դու քու ձեռքովդ քու տունը քանդում ե՞ս, տղեդ բալքի մեռնում էր. էս ի՞նչ ա, իրեք օր ա, խելքը գլուխը չի գալի:




«Հացի խնդիր» Պռոշյան Պերճ 1879

— Տո՛, դու գեղերիցն ես գալիս ու քաղցած ե՞ս, ես ավատամ, որ դու հիմի չորս-հինգ գեղում չոռլամիշ չես էլե՞լ ու խուրջինդ էլ պռտեհար լցված չի՞:




«Հացի խնդիր» Պռոշյան Պերճ 1879

— Չեմ գիտում, դու իմանում ե՞ս, որ էդ Խեչանը մի սիրուն նշանած աղջիկ ունի:




«Հացի խնդիր» Պռոշյան Պերճ 1879

Դուք ի՞նչ եք ասում, ա՛յ էլլիկ, համաձայն ե՞ք, թե ոչ:




«Ցեցեր» Պռոշյան Պերճ 1889

— Ամոթ չի՞, երեխա ե՞ս, — շշնջաց Սոնան:




«Ցեցեր» Պռոշյան Պերճ 1889

— Փողերը բերել ե՞ն:




«Կռվածաղիկ» Պռոշյան Պերճ 1878

Ա՛յ, ասեմ ձեզ. մենք ունինք ոսկի գութան. տեսնում ե՞ք մեր բակումը պատի տակին ընկած փետե գութանը....




«Սոս և Վարդիթեր» Պռոշյան Պերճ 1860

— Հը, աջ ե՞ս, թե ձախ, — նեքսև մտնելով՝ ծիծաղալով ասեց Սոսը, — ջիք ե՞ս, թե բոք (հաջող է՞, թե ոչ) :




«Սոս և Վարդիթեր» Պռոշյան Պերճ 1860

Հետո ետ դառավ Սոսի մորը. — քեռակին, ասեց, տեսա՛ր տղիղ ո՛նց ձեռնեձեռը նշան դրի, ուրախ ե՞ս, թե չէ, դրուստն ասա, դու ըլիս ու Սոսի արևը, դու ըլիս քեռու լիս գերեզմանը:




«Պատմվածքներ» Պռոշյան Պերճ

....թիֆլիսեցի Միխակին մոռացել ե՞ս, փողի հոտն առավ թե չէ, ձեռաց քարշ կտա իրանց սուկու խորովածն ուտեցնելու....




«Պատմվածքներ» Պռոշյան Պերճ

— Վասո ջա՛ն, դու ե՞ս:




«Սկիզբն երկանց» Պռոշյան Պերճ 1892

Այժմ տեսնում ե՞ք, որ սուտ չէի ասում, թե մի երկրորդ Խրիմյան Հայրիկի աշակերտ և ճետ էլ ես եմ:




«Կաֆլանքու» Փափազյան Վրթանես

— Որպես զինաթափ, խանո՛ւմ, մի՞թե դու չգիտես, որ ես մանկությունից մինչև այս հասակս առանց զենքի և ոչ մի րոպե չեմ անցկացրել, մի՞թե դու չգիտես, իմ զենքերը իմ անձի կեսն է և ես առանց զենքերի կես մարդ եմ. ո՛չ, առաջարկիր մի ուրիշ պայման և ես հետաքրքրության, լսում ե՞ս, լոկ միայն հետաքրքրության համար կաշխատեմ պայմանդ ընդունել:




«Սոխակի տղան» Փափազյան Վրթանես

— Կատակ ե՞ս անում, — բացականչեց Գրիգոր, — այդպես շո՞ւտ ես ուզում մեզ թողնել, իսկ մենք քեզ ուզում էինք միշտ մեզ հետ պահել... մինչև իսկ Սաթինիկ քեզ համար մի աղջիկ է գտել...




«Սոխակի տղան» Փափազյան Վրթանես

Հեռո՛ւ ինձնից... կարծում եմ որ Վարդուհին եք... և՛ այո՛, եթե մի օր էլ ուշանայիք Հախվերիսում... լսում ե՞ք, Գրիգոր, եթե մի օր էլ ուշանայիք... ես պիտի սիրեի ձեր Սաթինիկին...:




«Սոխակի տղան» Փափազյան Վրթանես

— Ձիերը պատրաստ ե՞ն, — հարցրեց Սոխակի Տղան անհամբերությամբ:




«Սոխակի տղան» Փափազյան Վրթանես

— Հա՞, — ժպտեց Սոխակի Որդին, — է, ի՞նչ ես անում, գործերդ լավ ե՞ն:




«Տժվժիկ, Ժառանգներ և այլ երկեր» Ատրպետ

— Զահլա տարար, գիտես թե քու տաշտերն ե՞ն տունը պահելու:




«Պատմվածքներ» Թումանյան Հովհաննես

— Ասի` հիմի տեսնում ե՞ս:




«Պատմվածքներ» Թումանյան Հովհաննես

— Ադա, դու սովիցը խելքդ թռցրել ե՞ս, Համբո, էդ ի՞նչ ես անում, — ձայնը բարձրացրեց Անդրին մոտեցողին ճանաչելով:




«Հեքիաթներ» Թումանյան Հովհաննես

— Մոզին ուզում ե՞ս:




«Պատմվածքներ» Թումանյան Հովհաննես

— Ա՜յ տղա, դեռ կանգնած ե՞ք, էս րոպեիս գնացեք, սրա կնգանը բերեք, — տեղիցը վեր թռավ տանուտերը:




«Քննադատություն և հրապարակախոսություն, նամակներ» Թումանյան Հովհաննես

Լսում ե՞ք՝ ի՛նչ են ասում:




«Երկիր Նաիրի, Երևանի ուղղիչ տնից» Չարենց Եղիշե 1927

— Տղա ե՞ք բռնաբարել, — հարցրեց պետը լուրջ շեշտակի նայելով վարդապետին:




«Երկեր» Չարենց Եղիշե

Ուզում ե՞ք, պարո՜ն:




«Մթնաձոր» Բակունց Ակսել

— Քանի ե՞ս տալիս ձվերը, — հարցնում է կինը:




«Մթնաձոր» Բակունց Ակսել

— Գնում ե՞ս:




«Վեպեր և վիպակներ» Բակունց Ակսել

Գեներալ Կուտուզովի տղան ե՞ս:




«Վեպեր և վիպակներ» Բակունց Ակսել

— Էլի փեշակիդ ե՞ս... — ու մտրակի կոթը մեկնեց քարի մոտ դրած տանձենու տունկերին:




«Վեպեր և վիպակներ» Բակունց Ակսել

— Գալիս ե՞ն, — ասաց մեկն ու վազելով իջավ ներքին թաղը:




«Պատմվածքներ, ակնարկներ, հեքիաթներ» Բակունց Ակսել

— Ռուշա՛ն, պիոներ ե՞ս...




«Պատմվածքներ, ակնարկներ, հեքիաթներ» Բակունց Ակսել

— Էհ, սրանք չարվադար ե՞ն:




«Ցաված սիրտս երգեր հյուսեց» Իսահակյան Ավետիք

Էյհեյ, լսեցեք, ձայն տվեք իրար,

Ամենքդ ե՞ք ոտքի, մարդ քնած չկա՞.

Շո՛ւտ հագեք-կապեք զենքեր ու զրահ....




«Ակնարկներ, մանրապատումներ, վիպակներ» Դեմիրճյան Դերենիկ

Կարող ե՞ս Արազը կտրես անցնես:




«Երգիծական պատմվածքներ և ֆելիետոններ» Դեմիրճյան Դերենիկ

— Չէ, ասում եմ, քրիստոնյա ե՞ս, թե չէ:




«Երգիծական պատմվածքներ և ֆելիետոններ» Դեմիրճյան Դերենիկ

— Ինչպես ե՞ք, տիկին, — հարցնում եք:




«Երգիծական պատմվածքներ և ֆելիետոններ» Դեմիրճյան Դերենիկ

— Շուտ-շուտ ե՞ք սրում ածելիները:




«Երգիծական պատմվածքներ և ֆելիետոններ» Դեմիրճյան Դերենիկ

Տեսել ե՞ք Մուսոլինիի նկարը:




«Պատմվածքներ» Դեմիրճյան Դերենիկ

— Հը՞, էստեղ ե՞ս, քեզ էի ման գալի:




«Պատմվածքներ» Դեմիրճյան Դերենիկ

Գալիս ե՞ս, Սուրեն:




«Պատմվածքներ» Դեմիրճյան Դերենիկ

— Այս երկու տղադ ե՞ն:




«Պիեսներ» Դեմիրճյան Դերենիկ

ԲԱՐԵՂԱՄ. Դու էլ ե՞ս վերցնում... լավ, ձևակերպիր այդ ևս:




«Պիեսներ» Դեմիրճյան Դերենիկ

ՕԼԻՆԿԱ. Դուք նեղացած ե՞ք որևէ մեկից:




«Երկեր, հ.10» Դեմիրճյան Դերենիկ

ՄԻ ՖՐՈՆՏԱՅԻՆ ԵՎ ԶԻՆՎՈՐՆԵՐ. (Ի՞նչ, սակարկում ե՞ք դեռ գյուղացիների գլխի վրայով ձեռք եք մեկնում բուրժույների՞ն...




«Երկեր, հ.10» Դեմիրճյան Դերենիկ

ՏԻԽՈՄԻՐՈՎ. Ապստամբությո՞ւն, դուք ապստամբելու ե՞ք, ասե’ք:




Պապ թագավոր Զորյան Ստեփան 1944

Դու կարող ե՞ս...




«Տխուր մարդիկ» Զորյան Ստեփան

— Բա իմացել ե՞ս, — ասում է աշխուժով. – Տոնոյի կովը ծնել է, օրապակաս հորթ է բերել:




«Ամիրյանի ընտանիքը» Զորյան Ստեփան 1921

— Ինչպես ե՞ք, — հարցրեց Արամը:




«Զրույցներ, մանրավեպեր, հեքիաթներ» Զորյան Ստեփան

— Ինձ երեխի տեղ ե՞ք դրել, — ասում է, — կարգին թոկ տվեք:




«Մարդկության մայրը...» Անանյան Վախթանգ

— Հլա խոսում էլ ե՞ս...




«Հովազաձորի գերիները» Անանյան Վախթանգ 1956

— Կեցցես, բա ասում եք մազերը երկար ե՞ն, — բացականչեց Գագիկը:




«Պատմվածքներ» Անանյան Վախթանգ

— Դեռ խոսում էլ ե՞ս, էն ի՞նչ դրիր իմ գլխին, որ մտիցս ընկնի,ծիծաղելով պատասխանում է նա ու փափախը վերցնելով գլուխն է ցույց տալիս:




«Մարդկության մայրը...» Անանյան Վախթանգ

Ինչի՞, անասուն ե՞ն, թե մարդ...




«Անլեզու ընկերները...» Անանյան Վախթանգ

— Ողջ-առողջ ե՞ս, — գոռացի ես, որպեսզի թնդյունների մեջ ձայնս տեղ հասնի:




«Անլեզու ընկերները...» Անանյան Վախթանգ

Սատկել ե՞ն...




«Անլեզու ընկերները...» Անանյան Վախթանգ

Դա թե՝ այ որդի, ծակը կա՞, լսում ե՞ս, հերիք է, էս մսի կտորն ինչի՞դ է պետք:




«Պատմվածքներ» Անանյան Վախթանգ

— Ստեփան, բա մոռացել ե՞ս, որ տղեդ Ստեպան Ստեպանիչ է։




«Համլետը ինչպես տեսա....» Փափազյան Վահրամ

Տեսնում ե՞ք, հարկը լուծեց օրենքը և թշվառ, երազացնոր Դանիացին, թեև մեծ դժվարությամբ, բայց հաշտվեց կյանքի չոր իրականության հետ:




«Համլետը ինչպես տեսա....» Փափազյան Վահրամ

Զգում ե՞ք, օրիորդ, այդ էլ մի բան է:




«Օրերի ճանապարհը» Գյուլնազարյան Խաժակ 1954-1958

— Վա՛յ, ուրեմն դու որբանոցում եղել ե՞ս:




«Օրերի ճանապարհը» Գյուլնազարյան Խաժակ 1954-1958

— Է՜ ինչ անենք, դու գող ե՞ս, որ գողացած ապրանքը ծախես:




«Օրերի ճանապարհը» Գյուլնազարյան Խաժակ 1954-1958

— Խուժան ե՞ս:




«Օրերի ճանապարհը» Գյուլնազարյան Խաժակ 1954-1958

— Դու պատկոմ ե՞ս:




«Օրերի ճանապարհը» Գյուլնազարյան Խաժակ 1954-1958

— Հը՞, — ժպտաց նա, — էլի իրար խանգարում ե՞ք:




«Ինչ-որ տեղ վերջանում էր հորիզոնը» Գյուլնազարյան Խաժակ 1962-1963

— Վա՛յ, հայ ե՞ք, որդի, — ուրախանում է պառավը:




«Ինչ-որ տեղ վերջանում էր հորիզոնը» Գյուլնազարյան Խաժակ 1962-1963

Ձեզանից մարդ ե՞ն տարել:




«Երկեր» Կամսար Լեռ

— Աչքովդ ե՞ս տեսել, թե լսել ես:




«Սայաթ-Նովա» Դարյան Զարզանդ 1960-1963

Սպահանից ե՞ս, թե՞ Գյուրջի շհարից:




«Ժամանակներ» Քոչար Հրաչյա 1939

— Վայ ձեր տունը շեն կենա, կարծում եք, թե ես անհասկացող ե՞մ, բա թե որ ստի ախորժակ չունեիք, ո՞ւր էիք Օհանեսի գրածների համար սար ու քար ընկնում, բա նա ճիշտ է գրե՞լ, բոլորը եղած բաներ ե՞ն:




«Սպիտակ գիրքը» Քոչար Հրաչյա 1964

— Նուռերն արդեն կծաղկեն, Նահապետ, էսօր տեսիր ե՞ս, հարցնում էր այս անգամ Նուբարը, խոսքը փոխելու համար, — էս աշուն պտուղ կուտա՞ն...




«Մխիթար Սպարապետ» Խանզադյան Սերո 1961

— Նույնն ե՞ն, արդյոք, խորհում մյուսները ևս՝ Տեր-Ավետիսը, Պղինձ Արթինը, հարյուրապետներից շատերը:




«Սիրո մրմունջներ, երգիծական պատմվածքներ, քանդակներ» Մահարի Գուրգեն

Տես, ի՛նչ գեղեցիկ երեկո է... զգում ե՞ս, որ այս երեկոն ստեղծվում է հատկապես ինձ և քեզ համար:




«Այրվող այգեստաններ» Մահարի Գուրգեն

Ինձ մոտ ե՞ք եկել,– հարցրեց, ակնոցի վրայից ուշադրությամբ նայելով Օհանես աղային:



Հավաքագրե՞լ, թե հավաքել


«Հավաքագրել»-ը վերջին ժամանակներում խիստ տարածվել է մարդկանցից ցանկացած բան հավաքելու իմաստով (գումար, տվյալներ, զանազան իրեր, աղբ և այլն)։ Սակայն «հավաքագրել» բայը, ըստ հայերենի բառարանների, նշանակում է ինչ-որ նպատակի համար հավաքել ՄԱՐԴԿԱ՛ՆՑ (անգլ. recruit), ոչ թե անշունչ առարկաներ։ Գումարն ու այլ առարկաներ պարզապես «հավաքում» են (collect)։ Նույնիսկ եթե մտածենք, որ «հավաքագրել»-ը նոր իմաստ է ձեռք բերել շնորհիվ իր երկրորդ արմատի, որը հուշում է, որ դա սովորական հավաքումը չէ, այլ տվյալների գրանցումով հավաքումը, իսկ գրանցելով հավաքում են նաև գումար և այլ առարկաներ, ապա պետք է նկատել, որ այս բառն այժմ օգտագործում են անգամ այն դեպքում, երբ ոչ մի բան էլ չեն գրանցում, պարզապես հավաքում են մարդկանցից։ Այս պարագայում այս բառը դառնում է միանգամայն ավելորդ և նույնիսկ կարող է շփոթեցուցիչ լինել (եթե ինչ-որ մեկը մտածում է, որ հավաքագրելը գրանցումով հավաքելն է)։ Հետևաբար, կարճ բառը թողած՝ ինչո՞ւ նախապատվությունը տալ երկարին. ինչո՞վ իրեն չի արդարացնում «հավաքել»-ը։ Այնպես որ գումարը, տվյալները, իրերը, աղբը պարզապես ՀԱՎԱՔԵ՛Ք (անկախ նրանից՝ ձեր հավաքածի տվյալները մի տեղ գրանցում եք, թե ոչ)։


Նկարներում ներկայացված բառահոդվածները «Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարանից» և Էդ. Աղայանի բացատրական բառարանից են։























2/17/19

Ի նկատի ունենալ

Չգիտեմ՝ ովքեր և ինչ հիմնավորմամբ տարածել են, թե «ի նկատի ունենալ»-ը սխալ է և պետք է «ի» նախդիրը չունենա։ Սակայն «նկատի ունենալ»-ն ընդամենը «ի նկատի ունենալ» հարադրավոր բայի ավելի կարճ տարբերակն է և այժմ ավելի տարածված է։ Իսկ երկար ձևը ոչ միայն սխալ չէ, այլև քերականորեն ավելի ճիշտ է, քանի որ կազմված է «նկատ» արմատի գրաբարյան ներգոյական հոլովաձևից, որը պահանջում է «ի» նախդիր։ Այս կազմությունը համեմատեք ռուսերեն иметь в виду-ի հետ։ Բացի դրանից, «ի նկատի ունենալ»-ը ժամանակին լայնորեն գործածվել է հայ գրականության մեջ, կա արդի հայերենի բոլոր ընդարձակ բառարաններում, և ոչ մեկում երբեք չի նշվել, թե սխալ ձև է։

2/14/19

Մուննաթ

Այսօր հետաքրքիր բան հայտնաբերեցի։ Պարզվում է՝ արաբական ծագմամբ ու թուրքերենի միջոցով փոխառված «մուննաթ»-ն ու «մուննաթ գալը» հայերենում իմաստային փոփոխություն են կրել վերջին ժամանակներում։ Թե «վերջին ժամանակներն» ինչ տևողություն ունեն՝ երկու-երեք տասնամյակ, թե ավելի, չեմ կարող ասել. դա թերևս հնարավոր կլինի պարզել հայ գրականության մեջ այս բառի գործածության դեպքերի մանրամասն քննությամբ։ Բայց փաստ է, որ հայերենի բառարանները (Մալխասյանի՝ 1944 թ., Աղայանի՝ 1976 թ.) ներկայացնում են «մուննաթ»-ի այլ նշանակություն՝ «երախտիք» և «երախտիքը՝ լավությունը, երեսով տալը»։ «Մուննաթ գալը» նույնպես լավությունը երեսով տալն է՝ ըստ բառարանների։ Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտի հրատարակած բազմահատոր բարբառային բառարանը (Դ հատոր, 2007 թ.) նույնպես նախ ներկայացնում է բարբառներում այս բառի ունեցած այն իմաստները, որոնք տրված են Մալխասյանի ու Աղայանի բառարաններում, իսկ հետո՝ առանց որևէ բարբառի նշման կամ որևէ օրինակի՝ նորօրյա իմաստը՝ տրտնջալն ու դժգոհելը։ Պ. Բեդիրյանի դարձվածաբանական բառարանը (2011 թ.) կրկնում է հին բառարանների տվյալները, իսկ բառի ժամանակակից իմաստը չունի։

1/12/19

Ֆիկացնել ու իզացնե՞լ

հայաՖԻԿացնել, հայաՖԻԿացված, հայաՖԻԿացում - սխալ ձևեր

հայացնել/հայերենացնել, հայացված/հայերենացված, հայացում/հայերենացում - ճիշտ ձևեր

նորմալԻԶացնել, նորմալԻԶացում - սխալ ձևեր
նորմալացնել, նորմալացում - ճիշտ ձևեր

բայց՝ նորմալիզացիա - ճիշտ ձև (թեև հայերենում ավելորդ)


ՀԻՇԵԼ։ Հայոց լեզուն չունի ոչ «-ֆիկ» կամ դրա նման բայածանց, ոչ էլ «-իզ» բայածանց։ Սա նշանակում է, որ հայերեն ածանցներով ու վերջավորություններով նոր բառեր ստեղծելիս, առավել ևս՝ հայերեն արմատներով, չենք կարող գործածել հայերենին չպատկանող մասնիկներ։ «Հայ» հայերեն արմատին ոչ մի դեպքում չենք կարող օտար ածանց ավելացնել ու ստանալ հայերեն նոր բառ, ինչպիսին «հայաֆիկացնել» սխալ կազմությունն է։ Մենք կարող ենք օտար արմատ կամ բառ վերցնել, դրան ավելացնել հայերեն մասնիկներ և ստանալ նոր բառեր, բայց հակառակն անել չենք կարող։ «Նորմալ»-ը հայերեն բառ չէ, բայց նրան կարող ենք ավելացնել հայերեն ածանցներ ու ստանալ նոր բառեր՝ աննորմալ, նորմալանալ, նորմալացում ևն։

Անգլերենի -ify (լատինական ծագման՝ -ificare, ֆր. -ifier) և -ize (հունական ծագման՝ -ίζω, ֆր.՝ -iser) վերջավորություններով բայերն ու սրանցից կազմված գոյականները հայերենում կամ պիտի որոշակի սկզբունքներով տառադարձվեն (օրինակ՝ գազԻՖԻԿացիա, մոնետԻԶացիա), կամ ո՛րևէ կերպ, հայերենի միջոցներով, թարգմանվեն, կամ էլ հայերենացվելիս կորցնեն նշված օտար մասնիկները՝ փոխարինվելով հայերենում դրանց համապատասխանող մասնիկներով։ Այս երկու մասնիկներն էլ ունեն անելու, դարձնելու իմաստ։ Հայերենում «-ցն» («-ացն», «-եցն») պատճառական բայածանցն է, որ կատարում է նույն դերը։ Համեմատե՛ք հետևյալ զույգերը.

mortify - մեռցնել
magnify - խոշորացնել
justify - արդարացնել

digitize - թվայնացնել
minimize - փոքրացնել
crystallize - բյուրեղացնել

Այս բայերից կազմենք գոյականներ։

mortification - մեռուցում
magnification - խոշորացում
justification - արդարացում

digitization - թվայնացում
minimization - փոքրացում
crystallization - բյուրեղացում

Մեր գրածը չի նշանակում, թե այս օտար մասնիկներով բոլոր բառերի հայերեն համարժեքները պատճառական բայեր կամ սրանցից կազմված գոյականներ են (օրինակ՝ baptize - մկրտել՝ ներգործական սեռի պարզ բայ, verify - վավերացնել, բայց նաև՝ ստուգել՝ ներգործական սեռի պարզ բայ և այլն)։ Հետևաբար, վերոնշյալ օտար ածանցները կամ վերջավորություններն ունեցող գոյականները կամ բայերը միշտ հնարավոր չէ հայացնել պատճառական բայերով ու սրանցից կազմված գոյականներով։ Այստեղ պարզապես հուշում ենք, թե, եթե ցանկանում ենք այս օտար մասնիկներին համապատասխանող հայերեն ածանց գործածել, ո՛րն է դա հայերենում, եթե այն չի կարող լինել ոչ «-ֆիկ»-ը, ոչ էլ «-իզ»-ը։

Հիմա կարող եք հիշեցնել, որ ունենք «գազիֆիկացնել» բայը և սրանից կազմված «գազիֆիկացում»-ը։ Ունենք «մոբիլիզացնել»-ն ու «մոբիլիզացում»-ը։ Էլի բառեր կարող եք հիշեցնել։ Ես էլ կասեմ, որ լավ չէ, որ ունենք այս բառերը և որքան շուտ ազատվենք այսպիսի անճոռնի կազմություններից, այնքան լավ։ Մենք այս բառերի կարիքը չունենք։ Սրանցից առաջին զույգը ռուսերեն газифицировать-ի իմաստներով ենք գործածում, այսինքն՝ թե՛ գազամատակարարման իմաստով, թե՛ ինչ-որ բան գազացնելու, գազի վերածելու։ Օրինակ՝ անգլերենում gasify և gasification բառերով չենք կարող արտահայտել գազամատակարարման իմաստով газифицировать-ն ու газификация-ն։ Հայերենում նույնպես, ուրեմն, պարտադրված չենք որևէ բնակարան կամ բնակատեղի «գազիֆիկացնելու», եթե կարող ենք բնակարանը կամ բնակատեղին պարզապես ապահովել գազամատակարարմամբ։ Ինչ վերաբերում է «մոբիլիզացման»-ը, ինչո՞ւ մոբիլիզացնել, եթե կարելի է համախմբել, միավորել ուժերը, կատարել զորահավաք և այլն՝ ըստ պահանջվող իմաստի։ Այդպես նաև ինչո՞ւ ինչ-որ բան «մինիմԻԶացնել», եթե կարող ենք «նվազագույնի հասցնել» և այլն։ Չունե՛նք օտար մասնիկներով այսպիսի կազմությունների կարիքը։ Ծայրահեղ դեպքում կարող ենք գործածել օտար բառն ամբողջությամբ՝ «մոբիլիզացիա», «գազիֆիկացիա» ձևերը, և դրանց, ենթադրենք, ավելացնել «կատարել» բայը («մոբիլիզացիա/գազիֆիկացիա կատարել»)։ Բայց, ըստ իս, այս ծայրահեղ միջոցին դիմելու կարիքն էլ բնավ չունենք։ Հայերենն ունի՛ բավարար սեփական միջոցներ՝ իրեն խորթ օտարամասնիկ կազմություններից զերծ մնալու համար։

Կարող եք թերևս քիմիայի և այլ գիտությունների բառապաշարից էլ բերել «ֆիկացնելու» և «իզացնելու» օրինակներ, բայց վստահեցնում եմ. բոլոր դեպքերում էլ գործ ունենք բառերի անկանոն ու անհաջող հայացումների հետ։ Նման դեպքերում, եթե հայերեն ճիշտ ու լավ համարժեք գտնել չի հաջողվում, շատ ավելի լավ է պարզապես տառադարձությամբ գործածել օտար բառն ամբողջությամբ՝ առանց հայերեն ածանց ու վերջավորություն կցելու։


Դարձյալ ինչ-որ բանով «կիսվել»-ու մասին


«ԿիսՎել + գործիական հոլով» տարածված ռուսաբանությունը (делиться чем-то) մի՛ գործածեք, խնդրում եմ։ Այսինքն՝ ՈʼՉ՝ կիսվել փորձով, ուրախությամբ, նյութով և այլն։ Սա բացարձակապես հայերեն չէ, քանի որ մենք չունենք այսպիսի քերականական կառույցներ և այն, ինչ այսպիսի կառույցով ասում ենք, բոլորովին այլ բան է նշանակում. նշանակում է, որ մենք կիսվում ենք՝ մասնատվում, և մեզ կիսողը՝ մասնատողը, գործիական հոլովով դրված այդ բառն է, այսինքն՝ փորձը, ուրախությունը և այլն։ Մինչդեռ, անշուշտ, լրիվ ուրիշ բան ենք ուզում ասել, չէ՞. ուզում ենք ասել, որ մե՛նք ենք ինչ-որ բան կիսում՝ փոխանցում, դրան հաղորդակից դարձնում։ Ուրեմն՝ հայերենում կարելի է, փոխաբերական իմաստով, ԿԻՍԵԼ ինչ-որ բան մեկի հետ՝ կիսել փորձը, վիշտը և այլն, բայց ՉկիսՎել դրանցՈՎ։ Իսկ քանի որ հայերենը հարուստ լեզու է, պարտադիր չէ փորձը կամ մի ուրիշ բան միշտ ԿԻՍԵԼ, առավել ևս դրանով ԿԻՍՎԵԼ, կարելի է այն ներկայացնել, դրան հաղորդակից դարձնել և այլն (նայած որտեղ և ինչ համատեքստում)։ Այս սխալն արդեն համացանցում, հատկապես սոցիալական ցանցերում և լրատվամիջոցներում, այնքան է տարածվել, որ մարդիկ չեն զգում, որ հայերեն չեն մտածում ու գրում։ Խնդրում եմ, որ այս տարածված սխալին հատուկ ուշադրություն դարձնեք և այն հնարավորինս արմատախիլ անեք գոնե ԳՐԱԿԱՆ ՀԱՅԵՐԵՆՈՎ տեքստերում (եթե ոչ՝ խոսակցական հայերենում)։

Այս նյութը ՏԱՐԱԾԵԼԸ (և ոչ թե սրանՈՎ կիսՎելը) խիստ ցանկալի և հանձնարարելի է ։)


Հ.Գ. Այս մասին գրել էինք նաև մեր այս հոդվածում՝ «Իրական և մտացածին ռուսաբանությունների մասին» (06/08/2015)։