3/21/22

Հայերենի «ֆ» տառը

Շատերին է հետաքրքրում, թե ով է ստեղծել հայերենի «ֆ» տառը, եթե այն չի ստեղծել Մեսրոպ Մաշտոցը։ Ոմանք կարդացել են, որ հայերենի «օ» և «ֆ» տառերը հետագայում՝ թերևս 11-րդ դարում, հունարենից են ներմուծվել հայոց այբուբեն, սակայն հունարեն այբուբենում չեն կարողանում գտնել «ֆ»-ին նման տառ։ Պատճառն այն է, որ հունարեն այբուբենի այսօր գործածվող տարբերակում են միայն փնտրում։ Հին դարերում տարածված հունարեն բոլորգիր տառատեսակում «ֆի» տառի (φ ) տեսքը մեր «ֆ»-ի նման է։ Կից նկարներում 9-10-րդ դդ. հունարեն ձեռագրերից նմուշներ են, որտեղ կարող եք հստակ տեսնել «ֆ» տառաձևը։ Նկարների աղբյուրը հետևյալ էջն է՝ https://spotlight.vatlib.it/greek-paleography/feature/3-old-round-minuscule, որտեղ կարող եք նաև այլ ձեռագրային նմուշներ տեսնել։





Թյուրքական ծագման բառեր հայերենում

Թարմացվել է 2022 թ. մայիսի 6-ին։


Թյուրքական ծագման (թուրքերեն, ադրբեջաներեն, թաթարերեն) բառեր,

որ այսօր գործածական են հայոց լեզվի տարբեր շերտերում (գրական և խոսակցական հայերեն, բարբառներ)


Ներկայացված են այսօր հայերենում այդ բառերին տրվող նշանակությունները, որոնք երբեմն կարող են տարբերվել հենց թյուրքական լեզուներում (կամ հայերենում դրանց ունեցած նախկին) նշանակություններից։

Ցանկը հեռու է ամբողջական լինելուց և դեռևս լրացվելու է նոր միավորներով։ Հայերենի այսօր կենդանի որոշ բարբառներում կամ բարբառախոսների ավագ սերնդի շրջանում գործածվում են թյուրքական ծագման նաև այնպիսի բառեր, որ այս ցանկում չկան, սակայն դրանք, կարծում ենք, հասկանալի չեն այդ բարբառներով չխոսող հայաստանցիների մեծամասնությանը, ուստի այս ցանկում չեն ներառվելու։

Տեսեք նաև մեր մյուս ցանկը, որ ներկայացնում է հիմնականում նոր պարսկերենից ու արաբերենից փոխառություններ, որոնց մի զգալի մաս հայերենին անցել է դարձյալ թյուրքական լեզուների միջոցով։

 

ադաշ — անվանակից

ազապբաշի — հարսանիքի ամուրի մասնակիցների գլխավորը․ «ազապ»-ն արաբերեն է, «բաշ»-ը՝ թուրքերեն (= գլխավոր, պետ)

ալ — մուգ կարմիր

ալաբուլա — խայտաբղետ, տարօրինակ

ալան-թալան — կողոպուտ

ալաֆռանգի — տարօրինակ, ոչ սովորական («ֆրանսիացու ձևով»)

ալիշ-վերիշ (անել) — առուծախ (անել)

ալուչա (սալորի տեսակ)

ախր — բայց, չէ՞ որ

աղա

աղլ — փարախ (ոչխարի)

ամլիկ — գառնուկ (կապ չունի հայ․ «ամ»՝ տարի, բառի հետ)

անջախ — հազիվ

աշուղ — գուսան։ Թեև ծագումով արաբերեն է, սակայն «երգիչ» իմաստը ստացել է թուրքերենում (արբ․ նշանակում է «սիրահար»)։

արանք — մեջտեղ, միջակայք (թրք․ «արալըք»-ից)

արխալուղ — մինչև ծնկները հասնող հագուստ

արխային — հանգիստ, վստահ

ափալ-թափալ — հապճեպ, արագ-արագ

բալա — զավակ, երեխա

բալքի — գուցե

բայղուշ — 1․ բու, 2․ չարագուշակ

բաշարել — գլուխ հանել, կարողանալ անել (թրք․ «բաշարմաք»-ից = հաջողել)

բաշիքյարթմա, բեշիքյարթմա — օրորոցախազ, օրորոցի մանուկներին նշանելը (թրք․ «բեշիք քերթմեսի»)

բաջանաղ — քենեկալ

բարիշել — հաշտվել (թրք․ «բարըշմաք»-ից)

բարութ — վառոդ։ «Վառոդ»-ը նույնպես «բարութ»-ից է ծագել։ Հայ․ «վառ» արմատի հետ կապ չունի։

բեբաշար — չբաշարող․ տես բաշարել

բեզարել — հոգնել, ձանձրանալ (թրք․ «բեզմեք»-ից)

բեղ — ընչացք

բեշ — հինգ․ տես դորթուբեշ

բեջարել — հաջողեցնել, կարողանալ, գլուխ բերել (թրք․ «բեջերմեք»-ից)

բեջուռա — այլանդակ, անճոռնի

բզել — խեթկել, խթել, մշտել (թրք․ «բիզ»-ից)

բիբար — պղպեղ

բիզ — հերյուն

բիլակ — դաստակ

բիլազուկ — ապարանջան, թևնոց

բիրիք — բոլորը միասին, միահամուռ, միատեղ, միագումար

բոզ — գորշ, մոխրագույն (անառակ կնոջ իմաստով «բոզ»-ը ծագում է լազերենից)

բոլ — շատ, առատ, բավական

բողազ — բուկ, կոկորդ

բոյ — հասակ․ սրանից՝  բոյով — բարձրահասակ

բոյ-բուսաթ — արտաքին տեսք, կազմվածք

բորան («բուք ու բորան»-ի մեջ) — ձյունամրրիկ

բուդ — ազդր, ազդրամիս

բուխարի — պատի վառարան (թեև արմատն արաբերեն է, սակայն վառարանի իմաստով բառն ադրբեջաներեն է)

բուղ — շոգի

բուղա — ցուլ

բռնոթի — քթախոտ

բրախել — թողնել, բաց թողնել (թրք․ «բրաքմաք»-ից)

գյամ — սանձ (թրք․ «գյամ»-ը ծագում է հուն․ «կեմոս»-ից)

գյավազա — շատախոս

գյոզ (դնել) — ծիկրակել (թրք․ «գյոզ» = աչք)

գյոզալ — սիրուն

գյոթ — համասեռամոլ (թրք․ նշանակում է «հետանցք»)

գյոթվերան — համասեռամոլ

գյոլ — լիճ

գյոռբագյոռ (անել) — սպանել, շանսատակ անել

գյոռմամիշ — չտես

գյորա — համեմատ

գյուլաշ — ըմբշամարտ, կոխ

դագանակ — գավազան, ցուպ

դամա — «դամա» խաղը

դամար — տես տամար

դայաղ — «դայաղ անել» դարձվածքում (= նեցուկ՝ հենարան դառնալ, պաշտպանել)

դավա — ուղտ

դդմաճ

դերիա, դեյրա — կանացի զգեստ

դիլիմ — շերտ

դինջ — հանգիստ, հանդարտ (բառն այս իմաստն ունի ադրբեջաներենում․ թրք․ «դինջ»-ն ունի հակառակ իմաստը՝ աշխույժ, առույգ)

դիք — զառիվեր, ցից, ուղիղ

դհոլ — թմբուկ

դյուզ, դուզ, դյուզգյուն — ուղիղ, հարթ, սրանից՝ դզել — ուղղել, շտկել

դոշ — կուրծք, կրծքավանդակ, կրծքամիս

դոշակ — ներքնակ

դորթուբեշ — Թրք․ «դորթ»-ն ու «բեշ»-ը 4 և 5 են նշանակում․ այս բառերը մեզանում գործածվում են նարդու զառի թվերի համար, ինչպես նաև «դորթուբեշ անել» դարձվածքում (= հաջողեցնել)։

դուդուկ — սրինգ

դուման — մառախուղ, մեգ

ելակ (թաթար․)

եմիշ — սեխ

եքա, յաքյա — մեծ, ահագին

զահլա (տանել) — գլուխ տանել, ձանձրացնել, հոգնեցնել

զառ — քվե (նարդու կամ այլ սեղանի խաղերի)

զավզակ — դատարկախոս, շատախոս, թեթևամիտ

զըռ(ռալ) — լաց լինել

զըռզոփա — խոշոր ու կոպիտ

թալան — կողոպուտ, ավարառություն

թախտաբիթի — փայտոջիլ («թախտա» = պրս․ տախտակ, «բիթ» = թրք․՝ ոջիլ)

թամբալ — ծույլ

թայսըզ — անզույգ («թայ»-ը պարսկերեն է)

թառմա — ձողերով հարմարանք, որի վրա տարածվում է խաղողի վազը

թավաքյալլի — միամիտ, պարզամիտ

թարս — հակառակ

թաք — կենտ, զույգ չունեցող

թոզ — փոշի

թութուն — ծխախոտ

թուջ — անագապղինձ

թոփ — փաթեթ (կտորի)

թոփալ — կաղ

թվանք — հրացան (թրք․ «թյուֆենք»-ից․ հայ․ «թիվ» բառի հետ կապ չունի)

իզ — հետք

իզութոզ — «իզութոզը չերևալ/կորչել» դարձվածքում

լաչառ — լկտի, կռվարար

խաթուն (թաթար․) — տիկին, տիրուհի․ սրանից՝  խանում-խաթուն (հեգն․) — իրեն ծանրաբարո պահող կին

խանում — տիկին. սրանից՝  խանում-խաթուն

խոջա

խորաթա — զրույց

կռլախ — խուզի մկրատ, հեպրիկ (ադրբ. «գրխըլըգ»՝ qırxılıq = խուզ և խուզի մկրատ)

հայաթ — բակ

հայդե — դե, հապա, օն, օն անդր․ իսկույն

հե՜յ գիդի (հայ․ «գիտենալ» բայի հետ կապ չունի)

հոնգուր-հոնգուր (լաց լինել) — դառը, աղիողորմ (լաց լինել)

ղազան — պղնձե աման

ղազուխ — ցցափայտ

ղամիշ — եղեգ

ղայիշ — կաշվե գոտի

ղաչաղ — 1. իշխանության հետապնդումից փախած անձ, 2. ավազակ

ղափաղ — խուփ, կափարիչ

ղզիկ — իգակերպ, աղջկա նման (թրք․ «քըզ» նշանակում է աղջիկ, կին)

ղզօղլան — կնամարդ, տղամարդ կին

ղըռ, ղռեր — անջրդի հող

ղիմիշել, ղմշել, ղիմիշ անել — չխնայել, չխղճալ

ղոնախ — հյուր

ղոչ — խոյ

ղոչաղ — կտրիճ, քաջ

ղուշ — թռչուն, աղավնի

ղրաղ — կողք, եզր

ճլեզ, ճլըզ — նիհար, վտիտ

ճոթ (թաթար․) — շորի ծայր, եզր

մանղալ — կրակարան

մաչա — ագռավ (խաղաքարտ)։ «Մաչա»-ն ծագում է իտալերենից (mazza), սակայն որպես «ագռավ» խաղաքարտի անվանում՝ «մաչա» ձևով, թուրքերեն է։

մաջալ (օր․՝ նեղ-մաջալ) — միջոց

մավի — երկնագույն

մըզմըզ — դանդաղկոտ, բծախնդիր

յա․․․ յա․․․ — կամ․․․ կամ․․․

յաթաղան

յախա — օձիք

յախու — սպեղանի

յաման — 1. փորձանք, աղետ, 2. խիստ, շատ, 3. օգնության աղաղակ

յայլա — արոտատեղ (ամառային)

յան — կողմ

յարա — վերք

յափնջի, յափունջի — այծենակաճ, թաղիքե հագուստ

յոլա (գնալ, տանել) — Թրք․ «յոլ» նշանակում է ճանապարհ, կերպ, միջոց։ Յոլա գնալ — 1. մի կերպ ապրել, համակերպվել վիճակի հետ, 2. համակերպվել (մեկի հետ), հաշտ լինել՝ ապրել (մեկի հետ)։ Յոլա տանել — համակերպվել (մեկի հետ), մի կերպ կառավարել (մեկին)։

յոխ — «յոխը տալ» դարձվածքում (= վերջը տալ)։ Թրք․ «յոք» նշանակում է «չկա»։

յոնջա — առվույտ

յորղան — վերմակ

նարգիլե — Թեև արմատը ծագում է պարսկերենից, սակայն «նարգիլե» բառն իր հայտնի իմաստով թուրքերեն է։

նիսիա — ապառիկ

նոքյար — ծառա

շանջու — տես սանջու

շաշ — շիլ

շեշ — վեց (մեզանում գործածվում է նարդու զառի թվի համար)

շիբ — պաղլեղ

շիշ — շամփուր (ապակյա տարայի իմաստով «շիշ»-ը պարսկերեն է)

շուլուխ — կատակ

շուխուռ — աղմուկ

շուշա — ապակի

չագուչ — մուրճ

չաթալ — երկճյուղ

չաթլախ — անարգական բառ․ թրք․ նշանակում է ճեղք, ճեղքված, թերություն

չալ — խատուտիկ

չալել (միայն արևմտահայերենում) — նվագել (թրք․ «չալմաք»-ից)

չալմա

չախկալ — կապտաչյա

չաղ — գեր (թրք․ նշանակում է «տարիք»)

չամուռ — ցեխ, շաղախ

չարուխ — տրեխ

չարչի — փերեզակ

չափալախ — ապտակ

չափաջաղ — մսագործի դանակ

չաքուճ — մուրճ

-չի (վերջածանց), օր.՝ փալանչի, դհոլչի, թալանչի ևն

չիբան — թարախապալար

չիբուխ — 1. ծխափող, 2. ծառի բարակ ճյուղ, ցուպ․ սրանից՝ չբխել, չփխել — բուրդը ճյուղով ծեծել, ձաղկել

չիթ — բամբակե կտորի տեսակ

չիշիկ — (մնկ․) մեզ

չիչխան

չոլ — վայրի՝ անբնակ տեղ

չոլախ — կաղ

չոփ — շյուղ

չուլ — քուրձ, մաշված կամ պատառոտված շոր. սրանից՝  չլել

չոք — ծունկ․ չոքել — ծնկել

չփլախ — մերկ

չփխել — տես չիբուխ

պուճախ, քունջ ու պուճախ — անկյուն («քունջ»-ը պարսկերեն է, «պուճախ»-ը՝ թուրքերեն)

ջազվե, ջեզվե — սրճեփ

ջանգյուլում — թրք․ նշանակում է «ջան, իմ վարդ»

ջանդակ — գեշ, դիակ (կենդանու)

ջանըմ — հոգիս

ջանջալ — մանրախնդիր, բծախնդիր

ջեյրան — վիթ

ջիգիթ — կտրիճ

ջիգր — ոխ․ սրանից՝  ջ(ի)գրու — դիտմամբ, ոխակալությամբ

սաղ — ողջ, ամբողջ, բոլոր․ սրանից՝ սաղ-սալամաթ, սաղլամ, սաղացնել (մեկի գլխին կապել)

սաղր — ծանծաղ

սանթուր

սանջու, շանջու — որովայնի գալարող ցավ

սաս — ձայն. գործածվում է հիմնականում «սասը կտրել» դարձվածքում

սարթ — բարկ, թունդ

սարսաղ — տխմար

սիկտիր (հայհոյանք)

սնխչի — ժողովրդական ոսկրաբույժ

սուս — լռի՛ր. սրանից՝  սուսուփուս — անձայն, լուռ. սուսիկ-փուսիկ — լռիկ-մնջիկ 

սուրու — հոտ (ոչխարի)

սվաղ — ծեփ․ սվաղել — ծեփել

վառոդ — տես բարութ (կապ չունի հայ․ «վառ» արմատի հետ)

տամար, դամար — երակ․ գործածվում է «գիժ/թույլ տամարը բռնել» դարձվածքում

տարոս — «տարոսը քեզ/ձեզ» դարձվածքում։ Թրք․ «դարըսը» = նրա կորեկը (հարսանիքի ժամանակ հարս ու փեսայի վրա թափվող կորեկի մասին է խոսքը)։

տալդա — պատսպարված, ապահով (թրք․ «դալդա» = ճյուղերի հետևում)

տարտղնել — ցիրուցան անել (թրք․ «դարդաղան»)

տոպրակ (թաթար․)

փայ — բաժին․ սրանից՝ փայատեր։ Թեև բառը ծագում է պարսկերեն «փայ» (=ոտք) բառից, բայց «բաժին» իմաստը թուրքերենից է։

փաշա

փասափուսե — մեկի մանր-մունր իրերը

փափախ — մորթե գլխարկ

փյուսկուլ — ծոպ

փորսուղ

քեչա — թաղիք, կաճ (ըստ Աճառյանի՝ թրք․ բառը հայերեն «կաճա»-ից է ծագում)

քյալլագյոզ — խիստ հանդուգն

քյամբախ — անբախտ

քյանդրբազ — լարախաղաց

քյանքուլ — խոպոպիկ

քյասար — հատու, կտրուկ, ուղիղ

քյարփինջ — աղյուս, ագուռ (խաղաքարտ)

քյոմուռ — ածխի պես սև (թրք․ = «ածուխ»)

քյոռփա — մանուկ, փոքրիկ

քյոփակ — շուն

քոթակ — ծեծ

քոթուկ — կոճղ (ադրբ․ «քյոթյուք», թրք․ «քյություք»)

քոլ — 1. անտառ, 2. թուփ, մացառ (այս իմաստն ունի ադրբեջաներենում, թրք. kol-ն այլիմաստ է)

քոչ — գաղթ, մի վայրից մյուսը տեղափոխվելը. սրանից՝ քոչել

քոչարի

քոք — արմատ

քոքել — լարել (թրք․ «քոքլեմեք»)

օդա — սենյակ

օղլուշաղ — մեկի երեխաները, ընտանիքը

օղռաշ — սրիկա, ստահակ

օյաղ — սթափ

օյին — խաղ

օյինբազ — ծաղրածու, խեղկատակ

օջախ — վառարան, փխբ․՝ տուն, ընտանիք, հայրենի հարկ

 

Սնունդ

բաստուրմա

բիշի

բլղուր

բոզբաշ

բուդ — ազդր, ազդրամիս

դոլմա/տոլմա — Հայ․ «տոլի»-ն՝ խաղողի տերևը,  սրա հետ ոչ մի կապ չունի, որովհետև այս բառը հայերենով բացատրելու դեպքում «մա»-ն բացատրել հնարավոր չէ։ Հայերենում «մա» վերջածանց չկա, այն թուրքական մասնիկ է, որով են կազմված նաև ուրիշ կերակրատեսակների անուններ (ղափամա, խաշլամա, ղավուրմա, բաստուրմա, ղզարթմա)։ Իսկ «դոլ»-ը լցնել, լցոնել նշանակող «դոլմաք» բայի արմատն է։ «Դոլմա»-ն թուրքերեն նշանակում է «լցված, լցոնված», իսկ տոլման սարքում են, ինչպես գիտենք, ոչ միայն խաղողի տերևով, այլև բանջարեղենի այլ տեսակներով, որոնց բոլորի մեջ խճողակ են «լցնում»։

դոշ — կրծքամիս

երշիկ

իմամ բայալդի

իքիբիր

լոխում

խաշլամա

խավիար

ղավուրմա — տհալ

ղափամա 

ղզարթմա

մանթի

շաուրմա

չալաղաջ

չանախ

սուջուխ

փախլավա




Պարսկերեն և արաբերեն բառեր հայերենում

Թարմացվել է 2022 թ. ապրիլի 29-ին։


Պարսկերեն և արաբերեն բառեր, որոնց մի մասը հայերենին անցել է թյուրքական լեզուների միջոցով

Ներկայացվող ցանկը խիստ հեռու է ամբողջական լինելուց և չի հավակնում այդպիսին լինելու։ Այն պարզապես մոտավոր պատկերացում է տալիս արդի հայերենում (գրական լեզու և բարբառներ) դեռևս գործածվող և հայաստանաբնակների մեծ մասի համար հիմնականում հասկանալի այն փոխառությունների մասին, որոնք հայերենին անցել են միջին հայերենի շրջանից մինչև 20-րդ դար նոր պարսկերենից ու արաբերենից, հաճախ թյուրքական լեզուների (թուրքերեն, ադրբեջաներեն) միջոցով։ Ոչ միշտ է հստակ, թե բառն ուղղակի՞ փոխառություն է ծագման լեզվից, թե անցել է հայերենին թյուրքական լեզուների միջոցով։ Նույն բառը կամ դրա բարբառային ձևերից մեկը մի հայերեն բարբառ կարող էր թյուրքական լեզվի միջոցով անցած լինել, իսկ մի ուրիշում տեղ գտած լինել հենց ծագման լեզվից։

Ցանկի բառերի համար ներկայացված են հայերենում այսօր դրանց տրվող նշանակությունները, որոնք երբեմն կարող են տարբերվել ծագման լեզուներում (կամ հայերենում դրանց ունեցած նախկին) նշանակություններից։

Ցանկում ներառել ենք մի քանի վրացերեն ու քրդերեն բառ ևս՝ պարզապես դրանց ծագումը ցույց տալու համար։

Տեսեք նաև թյուրքական ծագման փոխառությունների մեր ցանկը։

 

աբուռ (պրս․) — պատվի՝ ամոթի զգացում․ սրանից՝  անաբուռ — անամոթ, անպատիվ

ադաթ (արբ․) — սովորույթ, ավանդույթ

ազաբ, ազապ (արբ․) — ամուրի, չամուսնացած

ազիզ (արբ․) — սիրելի, թանկագին

ալամ (արբ․) — աշխարհ․ գործածվում է հայերեն համարժեքի հետ միասին՝ «ալամ-աշխարհ» («ամբողջ աշխարհ» իմաստով)

ալվան (արբ․) — երփներանգ

ախմախ (արբ․) — հիմար

աշկարա, աշքյարա (պրս․) — «ափաշքյարա»-ի մեջ՝ բացահայտ, հայտնապես

աջաբսանդալ (վրց․) — կերակրատեսակի անուն, փխ․՝ խառնաշփոթ

արաղ (արբ․) — օղի, ցքի

ափաշկարա, ափաշքյարա — տես աշկարա, աշքյարա

բաբաթին (արբ․) — կարգին, բավականաչափ, մեծ

բադրիջան (պրս․) — սմբուկ

բազառ (պրս․) — շուկա, առևտուր, հատկապես՝ բազառ անել — սակարկել․ սրանից՝  թանգաբազառ — թանկ վաճառող

բազրգյան (պրս․) — վաճառական (պրս․ բառի արմատը վերոբերյալ «բազառ»-ն է)

բալ(ք)ի (պրս.) — գուցե

բաղ, բաղչա (պրս․) — այգի

բամիա (արբ․)

բարաթ (պրս․) — մուրհակ կամ ընդհանրապես փաստաթուղթ

բարաքյաթ(արբ․)— օրհնություն,լիություն

բե- (պրս․) — ժխտական նախածանց, օր․՝ բեխաբար, բեմուրազ

բեթար (պրս․) — վատթար

բեխաբար (պրս․) — անտեղյակ

բլբուլ (պրս․) — սոխակ

բոխչա (պրս․) — կապոց (շորերի)

բոստան (պրս․) — բանջարանոց

գաջ (պրս․)

գիլ (պրս․) — իբրև օճառ գործածվող կավահող կամ քար

գիլաս (պրս․) — կեռաս

գլուր, գլուլ (պրս․) — ոլոռ

գյադա (պրս․) — տղամարդ (անարգական բառ)

գյոռ (պրս․) — գերեզման

գյուլլա (պրս․) — փամփուշտ․ սրանից՝  գյուլլել — կրակելով սպանել

գյուրզա (պրս․)

գուրզ (պրս․)

դաբաղ (արբ.)

դալան (պրս.) — կամար (պրս․ և ադրբ. նշանակում է փակուղի, նրբանցք)

դախ, դահ (պրս., արբ.) — հնացած, ոչ մատղաշ

դախլ (արբ․) — վաճառասեղան

դաղ(ել) (պրս․)

դաղալ (պրս․) — խարդախ

դամ (պահել) (արբ., պրս․) — նույն ձայնը երկար պահելով նվագակցել, ձայնակցել

դաստա (պրս․) — փունջ, տրցակ, կապոց

դավի, դավա (արբ․) — վեճ, կռիվ (այս իմաստը թուրքերենից է․ արբ․ նշանակում է «դատ»)

դարդ (պրս․) — վիշտ

դըռբ (արբ․) — հարված

դոշաբ (պրս․)

դոստ (պրս․) — բարեկամ․ սրանից՝  դոստանալ — բարեկամանալ

դու (պրս․) — զառի 2 թիվը

դուշման (պրս․) — թշնամի

եթիմ (արբ․) — որբ

զահրումար (պրս․) — անարգական բառ՝ գրող ու ցա՛վ, չոռ ու ցա՛վ, գրո՛ղ

զանջաֆիլ (արբ․) — կոճապղպեղ

զատ, զաթ (արբ․) — որևէ բան

զեյթուն (արբ․) — ձիթապտուղ

զիբիլ (արբ․) — աղբ

զիլ (պրս․) — սուր (ձայնի մասին)։ Ծագումով պարսկերեն է (պրս. «զիր»), բայց «լ»-ով ձևը թուրքերենից է։

զիյան (պրս․) — վնաս

զիյանքյար (պրս․) — վնասատու

զխկում (արբ․) — անարգական բառ․ տես  զահրումար

զնջիլ, ժնջիլ (պրս․) — շղթա

զոռ (պրս․) — ուժ․ սրանից՝  զոռել (ստիպել), զոռով (ստիպողաբար, մի կերպ), զոռ տալ (ուժ տալ) ևն

զոռբա (պրս․) — զորավոր, ուժեղ մարդ, բռնակալ

զուլալ (արբ․) — վճիտ, մաքուր

զուլում (արբ․) — աղետ, պատուհաս

զուռնա (պրս․)

թազա (պրս․) — թարմ, նոր․ սրանից՝ թափթազա (թրք․) — լրիվ նոր

թալակ (պրս․) — թակարդ

թախտ (պրս․) — բազմոց

թամադա (վրց․) — սեղանապետ

թամամ (արբ․) — լրիվ, ամբողջական

թամաշա (արբ․) — տեսարան

թայ (պրս․) — զույգից յուրաքանչյուրը

թայֆա (արբ․) — խմբավորում (բացասական իմաստով)

թառլան (պրս․) — սիրուն, նախշուն

թասիբ (արբ․) — պատիվ

թավա (պրս․) — տապակ

թարխուն (արբ.)

թզբեխ (արբ․) — համրիչ, տերողորմյա

թիքա (պրս․) — պատառ, կտոր

թմախ (պրս․) — մի բանի աչք տնկելը

թմախքյար (պրս․) — աչքածակ

թուլա (պրս․) — լակոտ (շան ձագ), քոթոթ

թումբան (պրս․) — երկար վարտիք

թրաշ (պրս․) — սափրում․ սրանից՝ թրաշել — սափրել․ թրաշ պահել — մորուք պահել, չսափրվել

ժանգյալ (պրս․)

ինադ (արբ․) — համառություն, կամակորություն․ սրանից՝  ինադու — ի հեճուկս, (մեկին) հակառակ

իշտահ (արբ․) — ախորժակ (օր.՝ «իշտեդ քացախ»)

լագան (պրս․) — կոնք, տաշտ

լազաթ (արբ․) — հաճույք, բավականություն

լահմաջո (արբ․)

լաչակ (պրս․) — գլխաշոր

լայաղ, լայեղ (արբ․) — արժանի, վայել

լաքա (պրս․) — կեղտաբիծ

լեշ (պրս․) — գեշ (կենդանու դիակ)

լղար (պրս․) — նիհար

լոթի (վրց․) — շռայլ

խաբար (արբ․) — լուր, տեղեկություն

խաթա (արբ․) — փորձանք

խաթաբալա (արբ․) — փորձանք, դժբախտություն

խաթր (արբ․) — հարգ, պատիվ. խաթեր, խաթրու — հանուն, ի սեր, համար

խալ (պրս․) — բնապիծ, պուտ

խալաթ (արբ․)

խալխ (արբ․) — ուրիշները, ժողովուրդ

խալըսել (արբ․) — վերջանալ

խամ (պրս․) — անփորձ, անվարժ

խանչալ (պրս․) — դաշույն

խասիաթ (արբ․) — բնավորություն

խարաբ (արբ․) — փչացած, անսարքին

խեր (արբ․) — բարիք

խիար (պրս․) — վարունգ

խումար (արբ․) — զարթխում

խուրդել (պրս․) — մանրացնել (փողը) («խուրդա»՝ մանր փող)

խուրմա (պրս․) — արմավ

խուրջին (արբ․) — բրդյա երկաչք ուսապարկ

խսուր (արբ․) — թերություն

հաբ (արբ․) — դեղահատ

հազր (արբ․) — պատրաստ․ սրանից՝  հազրել

հաթաթա (արբ․) — սպառնալիք

հալ (արբ․) — վիճակ, դրություն․ նաև՝ հալ-հարաքյաթ (նույն իմաստով)

հալա, հլա, հըլը (արբ․) — դեռ

հալալ (արբ․) — արդար, մաքուր, հաճախ՝ «հալալ է ինչ-որ մեկին» դարձվածքում

հալբաթ (արբ․, պրս․) — Ծագում է արաբերենից, սակայն թե՛ ձևով, թե՛ իմաստով խիստ տարբերվում է արաբերեն բառից։ Թե՛ պարսկերենում, թե՛ թուրքերենում ու ադրբեջաներենում և թե՛ քրդերենում նշանակում է «իհարկե»։ Հայերենում դարձյալ իմաստափոխվել է և նշանակում է «հավանաբար»։

հախ (արբ․), «հախից գալ» դարձվածքում = խեղճացնել, ըստ արժանվույն հատուցել

համ․․․ համ․․․ (պրս․) — և... և․․․

համբալ (արբ․) — անարգական բառ (նշ․ «բեռնակիր»)

հայաթ (արբ․) — բակ

հայվան (արբ․) — անասուն

հանաք (քրդ․) — կատակ

հաջաթ (արբ․) (արբ․ և ադրբ․ = «գործիք») — առնանդամ

հաջի (արբ․) — մահտեսի

հավայի (պրս․) — իզուր, անիմաստ, օդի մեջ («հավա» = օդ)

հավես (պրս․) — ցանկություն, տրամադրություն, հաճելի, հետաքրքիր

հարամ (արբ․) — պիղծ

հարաքյաթ (արբ․) — ուժ, կարողություն

հարիֆ (արբ․) — միամիտ, անխելք

հեչ (պրս․) — բնավ

հերս (արբ․) — զայրույթ. սրանից՝  հերսոտ, հերսոտել

հեքիմ (արբ․) — ժողովրդական բժիշկ

հոգնա (արբ․)

ղադա (արբ․) — ցավ

ղադր (արբ․) — հարգ, արժեք․ մեկի ղադրն իմանալ — մեկի արժեքն իմանալ

ղազ (պրս․) — սագ

ղալաթ (արբ․) — սխալ

ղալբ (արբ․) — խարդախ․ սրանից՝  ղալբություն — խարդախություն

ղալմաղալ (արբ․) — աղմուկ

ղախպ (արբ․) — պոռնիկ

ղամազ (արբ․) — անհասկացող, բթամիտ

ղայդին (արբ․ «ղայդա»-ից կազմված, ինչպես «կարգին»-ը) — կարգին

ղայիմ (արբ․) — պինդ, հաստատուն

ղառ (արբ․) — ագռավ (խաղաքարտ)

ղասաբ (արբ․) — մսագործ

ղարիբ (արբ․) — պանդուխտ

ղիամաթ (արբ․) — սաստիկ ցուրտ, բուք ու բորան

ղումար (արբ․) — դրամի շահումով խաղ, մոլախաղ

ղումարբազ (պրս․) — խաղամոլ

ղուրբան (արբ․) — մատաղ

ղսմաթ (արբ․) — բախտ

մազալու (արբ․) — տարօրինակ

մալ (արբ․) — ապրանք

մալա (պրս․) — ծեփիչ

մահանա (պրս․) — պատրվակ

մայլա (արբ․) — թաղ, թաղամաս

մայմուն, մեյմուն (արբ․) — կապիկ

մասխարա (արբ․) — ծիծաղաշարժ, ծաղրածու

մարալ (պրս.) — էգ եղջերու, փխբ.՝ գեղեցիկ կին

մարջան (արբ․) — բուստ

մեյդան (արբ․) — հրապարակ

մթամ,միթամ (վրաց․) — իբր

մկրատ (արբ.)

մութաքա (արբ․) — երկարավուն բարձ

մուխաննաթ (արբ.) — անշնորհակալ, նենգ, տմարդի

մուննաթ (արբ․) — տրտունջ, դժգոհություն

մունդառ, մուռտառ (պրս․) — կեղտոտ. սրանից էլ՝ մխտռել

մուշտարի (արբ․) — հաճախորդ

մուռ (արբ․) — վրեժ

մուրաբա (արբ․)

մուրազ (արբ․) — իղձ, փափագ

մուֆտա, մուհտա (արբ․) — զուր, անտեղի

մռու (արբ․) — կծու (հատկապես սոխը)

յադ (պրս․) — օտար, խորթ

յանի (արբ․) — իբր

յասաման (պրս․) — եղրևանի

յար (պրս․) — սիրական

յարաբ (արբ.) — արդյոք

նազ (պրս․) — սեթևեթում, քմահաճություն

նազար (պրս․) — վախկոտ

նազիկ, նազուկ (պրս․) — նուրբ, փափուկ

նազիր (արբ․)

նալ (արբ․) — պայտ․ սրանից՝  նալել (պայտել)։ «Պայտ»-ը նույնպես արաբական ծագում ունի․ տես «պայտար»։

նալիկ (արբ․) — փայտե ոտնաման

նաղդ (արբ․) — կանխիկ․ սրանից՝  նաղդի (այս պահին), նաղդել (մեկի գլխին կապել)

նաղլ (արբ․) — պատմություն, հեքիաթ

նամ (պրս․) — խոնավ

նամարթ (պրս․) — տմարդի

նամուս (արբ․) — պատիվ․ սրանից՝  աննամուս

նանա (արբ․) — անանուխ

նավս (արբ․) — ձախորդություն, չար աչք․ սրանից՝  նավսել — չար աչք գցել, ձախորդություն հրավիրել

նարդի (պրս․)

նարդիվան (պրս․) — սանդուղք

նաֆար (արբ․) — անձ, շունչ

նուբար (պրս․) — երախայրիք, տարվա առաջին պտուղ

շալ (պրս․)

շալվար (պրս․) — տաբատ

շառ (արբ․) — չարիք, փորձանք

շարբաթ (արբ․) — օշարակ

շիշակ (պրս․) — միամյա գառ

շիրա (պրս․) — քաղցու, պտուղների քաղցր հյութ

ուդ (արբ․)

ուստա (պրս․) — վարպետ

չաման (պրս․) — քիմոն

չանա (պրս․) — ծնոտ

չանգալ (պրս․) — պատառաքաղ

չարազ (պրս․)

չափառ (պրս․) — ցանկապատ

չափռաստ (պրս․) — ճարմանդ

չինար (պրս․) — սոսի

չոբան (պրս․) — հովիվ

չուստ (վրց․). սրանից՝  չստիկ

պայտար (արբ․) — պայտ խփող արհեստավոր։ Այս բառից է առաջացել «պայտ»-ը (և ոչ թե հակառակը)։

պնդուկ (արբ․)

ջադու (պրս․) — կախարդ

ջահել (արբ․) — երիտասարդ

ջայնամ — տես ջհաննամ

ջան (պրս․) — 1. փաղաքշական բառ, 2. մարմին

ջանավար (պրս․) — գազան

ջառմա (արբ․) — վնաս, մեկի վրա ծանրացած բեռ

ջեբ (արբ․) — գրպան

ջեբկիր (պրս․) — գրպանահատ

ջիգյար (պրս․) — լյարդ, սիրտ

ջիվան (պրս․) — երիտասարդ, ջահել

ջհաննամ, ջհանդամ,ջայնամ (արբ․) — գրողի ծոց, դժոխք․ սրանից՝ ջհանդամվել, ջայնվել — գնալ կորչել

ջհեզ (արբ․) — օժիտ

ջհուդ (արբ․) — հրեա

ջուղաբ (արբ․) — պատասխան

ջվալ (պրս․) — բուսաթելերից պինդ կտորից կարված պարկ

ռադ (անել) (արբ․) — քշել,վտարել․ ռադ լինել — գնալ կորչել,հեռանալ

ռանգ (պրս․) — երանգ, գույն. փխբ.՝ տեսակ

ռանդա (պրս․), սրանից՝  ռանդել

ռանչպար (պրս․) — հողագործ, երկրագործ

ռաստ (պրս․) — «ռաստ գալ, ռաստվել» բայերում (= հանդիպել)

ռաֆադա (պրս․) — լավաշթխեք, բադադ, բաթաթ, տեփ, դեփ

ռեհան (արբ․)

սադափ (արբ․)

սազ (պրս․) - պատշաճ, հարմար․ սրանից՝  սազել (պատշաճել, լավ նստել (զգեստի մասին))

սազ (պրս․) (երաժշտ․ գործիք)

սազանդար (պրս․) — սազահար, երաժիշտ

սալա (արբ․) — տափակ կողով

սամթ (արբ․) — նպատակահարմար միջոց, հնարք

սապոն (արբ․) — օճառ

սարխոշ (պրս․) — քիչ խմած

սթար (արբ.) — վիճակ. սրանից՝  սթրվել — լուռ կամ հանգիստ մնալ

սիլա (պրս․) — ապտակ

սինի (պրս․) — սկուտեղ

սնդուկ (արբ․)

սուփրա (արբ․) — հաց ուտելու սփռոց կամ սեղան

վախտ (արբ․) — ժամանակ․ սրանից՝  վախտին — ժամանակին, մի ժամանակ

վեզիր (արբ.)

վեջ (արբ․) — հոգս, փույթ

վերան (պրս․) — ավերակ, վատթար և բացառական հոլովի հետ ու բացասական իմաստով՝ սաստիկ, հույժ

փալան (պրս․) — համետ

փալաս (պրս․) — հին լաթի կտոր․ իբրև անարգական բառ՝ թուլամորթ

փահլևան (պրս․) — լարախաղաց

փաչա (պրս․) — ազդր

փապուճ (պրս․) — հողաթափ, տան կոշիկ

փարա (պրս․) — փող

փարաջա (արբ․) — պարեգոտ, սքեմ

փեշ (պրս․) — քղանցք, կիսաշրջազգեստ (կանացի)

փեշակ (պրս․) — արհեստ, զբաղմունք

փեշքեշ (պրս․) — նվեր

փըրչ (քրդ․), սրանից՝  փրչոտ

փիլաքյան (պրս.) — սանդուղք

փինաչի (պրս․) — անորակ աշխատանք անող

փիչխա (վրա՞ց.) — փոքրիկ, պստիկ

փիս (պրս․) — վատ

փիքր (արբ․) — փիքր անել՝  մտածել

փլավ (պրս․)

փոշման(ել) (պրս․) — զղջալ, միտքը փոխել

փուչ (պրս․) — դատարկ․ չշփոթել հայ․ «փչել»-ի արմատ «փուչ»-ի հետ

քաբաբ (արբ․)

քաթան (արբ․) — կտավ

քամանչա (պրս․)

քաչալ (պրս․) — ճաղատ

քառթ, քարթ (պրս․) — խազ (պրս․ «քարդ» նշանակում է «դանակ»), սրանից՝ քառթու/քարթու, քառթել/քարթել (դանակով կամ սղոցով խազ քաշել, քերծել)

քարավուզ (արբ․ կամ պրս․) — նեխուր

քարթու (պրս․) — հնացած, չորացած (հաց), նաև անարգական բառ՝ «քյառթու» ձևով

քափ, քյափ (պրս․) — փրփուր (կերակրի երեսի)

քեֆ (արբ․) — խնջույք, կերուխում

քիշմիշ (պրս․) (խաղողի տեսակ)

քիսա (անել) (պրս․) — բաղնիքի կոշտ ձեռնոցով տրորել-մաքրել մարմինը

քիչ (պրս․) — սակավ

քլունգ (պրս․) 

քյաբաբ (արբ․)

քյալ (պրս․) — անարգական բառ՝ տհաս (ուղիղ իմաստով = գոնջ, վերքոտ գլուխ, որի վրա մազ չի բուսնում)

քյալամ (պրս․) — կաղամբ

քյալլա (պրս․) — գլուխ, գանգ

քյառ (պրս․) — խուլ

քյասար (արբ․՞) — ուղիղ

քյասիբ (արբ․) — աղքատ

քյավթառ (պրս․) — անատամ

քյար (պրս․) — շահ

քյոհնա (պրս․) — հին, մեծ

քյոմակ (պրս.) — օգնություն. քյոմակ անել — օգնել, սատարել

քյոշկ (պրս․) — ապարանք, տաղավար

քյոսա, քյոսե (պրս․) — քարձ, ցանցառամորուս

ք(յ)ոռ (պրս․) — կույր, բութ (դանակը)

քյուֆթա (պրս․)

քողտիկ, քոխտիկ (պրս․) — տնակ, հյուղակ, խրճիթ

քոմել (արբ․) — խմբել, կուտակել (արբ․ كومة «քումա»՝ կույտ, դեզ, բառից)

քունջ (պրս․) — անկյուն, խորշ

քուչա (պրս․) — փողոց

քուֆր (արբ․) — հայհոյանք․ սրանից՝ քֆրտել, քրֆել — հայհոյել

օղբաթ (արբ․) — փորձանք

ֆայմ (արբ․) — կռահում, հասկանալու կարողություն, խելք․ սրանից՝  ֆայմել — գլխի ընկնել, կռահել

ֆըստըխ (արբ.) — պիստակ 

ֆիդայի (արբ․) — ազատամարտիկ