Հովհ. Թումանյանի երկերի լիակատար ժողովածուի (Երևան, 1988-1999) 1-8-րդ հատորների ցանկերը՝ հղումներով

Հղումները տանում են «Վիքիդարանում» տեղադրված տեսածրված համապատասխան հատորների տիտղոսաթերթեր։ Հատորի անհրաժեշտ էջը գտնել աջակողմյան սյան Go to page հարմարանքի միջոցով։

Ներքոբերյալ տեքստը վերցվել է նույն կայքից, պարզապես բոլոր էջերի նյութը մեկտեղվել է նույն էջում՝ որոնումը հեշտացնելու համար։ Հնարավորինս սրբագրել ենք (քանի որ գրանշանների օպտիկական ճանաչման հետևանքով կային բազմաթիվ վրիպակներ), սակայն, վստահ ենք, էլի կլինեն վրիպակներ։ Եթե գտնեք, տեղեկացրե՛ք, խնդրում ենք։

9-10-րդ հատորների բովանդակության ցանկը կարող եք տեսնել այստեղ։

◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 1. Բանաստեղծություններ, Երևան, 1988
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 2. Քառյակներ, բալլադներ, թարգմանություններ, Երևան, 1990
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 3. Պոեմներ, Երևան, 1989. կամ այստեղ
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 4. Պոեմներ, Երևան, 1991. կամ այստեղ
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 5. Գեղարվեստական արձակ, Երևան, 1994
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 6. Քննադատություն և հրապարակախոսություն 1887-1912, Երևան, 1994
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 7. Քննադատություն և հրապարակախոսություն 1913-1922, Երևան, 1995
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 8. Ուսումնասիրություններ, օրագրեր և այլ նյութեր, Երևան, 1999
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 9. Նամակներ. 1885-1904, Երևան, 1997
◈ Երկերի լիակատար ժողովածու, հտ. 10. Նամակներ. 1905-1922, Երևան, 1999

Որտեղի՞ց ճարենք ստուպիդոմետր

Պատահե՞լ է, որ կարդացել եք մեկի ըստ ձեզ տխմար, անտրամաբանական գրվածքը, որը շատ տրամաբանական ու խելացի է թվում ուրիշ շատերի, և զարմացել մարդկային ապուշության վրա։ Կամ նկատե՞լ եք, թե ինչպես է ապուշը մի ուրիշին ապուշ համարում, և անհանգստացել Երկիր մոլորակի ապագայի համար։ Պիտի խոստովանեմ, որ երբեմն մտքումս ինչ-որ մարդկանց «ապուշ» եմ կոչում։ Օրինակ՝ կարդում եմ մեկի գրած տխմարությունը և մտքումս ասում. «Հարգելի՛ս, Դուք ապուշ եք»։ Միայն մտքումս եմ ասում և չեմ գրում կամ բարձրաձայնում, որովհետև եթե ինչ-որ մեկին ասեմ, որ նա ապուշ է, նա կհակադարձի. «Ապուշը դու ես», և ես կհայտնվեմ շատ ծանր իրավիճակում, որովհետև չեմ կարողանա իմ կարծած ապուշին ապացուցել, որ ապուշը ես չեմ, այլ ինքը։ Օրինակ՝ դուք կարո՞ղ եք ապացուցել, որ ապուշ չեք։ Գուցե ապո՞ւշ եք։ Հատկապես կարո՞ղ եք ապացուցել սա նրան, ում ապուշ եք կարծում։ Որովհետև նրա համար էլ գուցե ձեր իմաստուն ու տրամաբանված խոսքն է ապուշություն, և դուք՝ ապուշ։

Ա՛յ եթե լիներ մարդու ապուշությունը ստուգող ու չափող սարք՝ ստուպիդոմետր՝ ապուշաչափիչ, կարելի կլիներ դրանով չափել մարդու ապուշության աստիճանը, համեմատել մեկ այլ մարդու ապուշության աստիճանի հետ և որոշել, թե երկուսից ով է ավելի ապուշ։ Որովհետև սրտիս խորքում շատ լավ զգում եմ, որ զրո աստիճանի ապուշ դժվար թե գտնվի աշխարհում, ուստի մնում է միայն որոշել, թե ապուշության որ աստիճանը կարելի է անվտանգ համարել՝ «նորմայի մեջ», իսկ որ աստիճանից սկսած՝ անհանգստանալ։

— Հարգելի՛ս, Դուք ապուշ եք,– ասում եք։
— Ապուշը դու ես, մի՛ վիրավորիր։
— Ես չեմ վիրավորում, իրականությունն եմ մատնանշում։ Ասելով, որ Դուք ապուշ եք՝ նկատի ունեմ, որ ապուշության Ձեր աստիճանը նորմայից շատ բարձր է, ինչն էլ թույլ է տալիս Ձեզ «ապուշ» կոչել։ Իսկ իմ ապուշության աստիճանն այնքան ցածր է, որ ոչ մի չափորոշիչով ես չեմ կարող ապուշ համարվել։ Եթե Դուք դրան կասկածում եք, կարող ենք ստուպիդոմետրով ստուգել։

Բայց ստուպիդոմետր չկա։ Հետևաբար, ոչ միայն անիմաստ է ինչ-որ մեկին «ապուշ» կոչելը, այլև խիստ վտանգավոր ։)

«Կոմիտաս վարդապետ» անվան մեջ բոբո տեսնողներին

Ի պատասխան նրանց, ովքեր առաջարկում են «Կոմիտաս վարդապետ» անվան միջից հանել «վարդապետ»-ը՝ դրա մեջ անհարկի կրոնական երանգ կամ չգիտեմ ուրիշ էլ ինչ տեսնելով

Կոմիտասին իսկապես սիրող ու հարգող մարդը չի կարող սրբագրել այն անունը, որը ՆԱԽԸՆՏՐԵԼ է ինքը Կոմիտասը։ Կոմիտասի ամբողջական անունն է Տեր Կոմիտաս վարդապետ Սողոմոնյան. եթե աշխարհիկ անունն է պետք, ապա՝ Սողոմոն Սողոմոնյան։ Ուրեմն՝ քանի որ հոգևորականի ամբողջական անունը ներառում է թե՛ կրոնական կարգը, թե՛ ազգանունը, հստակ է, որ Կոմիտասի կենդանության օրոք հրատարակված նրա երկերում միայն «Կոմիտաս վարդապետ» գրելը՝ ազգանվան զեղչմամբ, գիտակից ընտրության արդյունք է։ Եթե նրա անունը գրեին ուրիշները, կգրեին Կոմիտաս վրդ. Սողոմոնյան՝ ազգանունն էլ հետը կնշեին, ինչպես միշտ անում են հոգևորականների անունները գրելիս։ Հետևաբար, Կոմիտասը հենց այդպես է ցանկացել, որ իրեն կոչեն՝ այդ երկու բառով։ Այդպես էլ ստորագրել է՝ Կոմիտաս վարդապետ։

Բացի դրանից, «Կոմիտաս» անունն առանց հավելյալ հստակեցման թերի է։ Նույնն է, թե ինչ-որ մեկին կոչես միայն Գևորգ, միայն Գրիգոր ևն։ Մենք ունենք նաև մեկ այլ նշանավոր Կոմիտաս՝ Է դարի Կոմիտաս Աղցեցի կաթողիկոսը, որը նույնպես նաև երաժիշտ է եղել և հեղինակել «Անձինք նուիրեալք» հայտնի շարականը։ Ուստի Կոմիտասը կարող է լինել նաև Աղցեցին, եթե չես հստակեցնում, թե որ Կոմիտասի մասին է խոսքը։

Համենայն դեպս կցում եմ երկու նկար՝ Կոմիտասի կենդանության օրոք հրատարակված նրա գրքերից տիտղոսաթերթեր, որ տեսնեք, թե ինչպես է նա ինքը ցանկացել ներկայանալ հանրությանը։ Խնդրում եմ, մարդու ընկալյալ անունը սրբագրել փորձելիս եթե չեք կարող այդ մարդու կարծիքը հարցնել, հետո նոր սրբագրել, այդ մարդու անունը ՀԱՆԳԻՍՏ թողեք և ավելի լուրջ ու օգտակար զբաղմունք գտեք։

Երբ կասկածամտությունը լավ բան է

Համացանցը մի մեծ աշխարհ է, որում կարելի է գտնել համարյա ամեն տեղեկույթ, հետևաբար նաև ամեն տեսակ սուտ ու կեղծիք։ Ուստի տարածվող ապատեղեկատվությանն ու ստին ակամա մասնակից չդառնալու համար միշտ էլ ցանկալի է տեղեկույթը տարածելուց առաջ հետևել համացանցային զգուշության կանոններից մեկին՝ տեղեկույթը տարածելուց առաջ ճշտել դրա իսկությունը, եթե չեք տարածում հեղինակ ունեցող հոդված, որում տրված ցանկացած տեղեկության (ուրեմն նաև ստի) համար պատասխանատվություն կրում է հեղինակը։

Ճշտումներ կատարելիս շատ կարևոր է ուշադրություն դարձնել հրապարակված նյութում աղբյուրների առկայությանը։ Նշվա՞ծ են այս կամ այն տեղեկության աղբյուրները, աղբյուրներն իրակա՞ն են, վստահելի՞ են։ Եթե, օրինակ, որպես տեղեկության աղբյուր նշվում են անորոշ «գիտնականներ» («գիտնականները պարզել են, որ....», «ըստ գիտնականների՝ ....»), բայց ոչ մի գիտնականի ոչ անուն է նշված, ոչ էլ ներկայացվող տեղեկույթն ամփոփող գրավոր աշխատանքի կամ թեկուզ բանավոր խոսքի տվյալները՝ համապատասխան աղբյուրների հղումներով, կասկածե՛ք ձեր կարդացածին և տարածելուց առաջ ավելի երկար մտածեք՝ արժե՞ տարածել մի բան, որն ամենայն հավանականությամբ սուտ է։ Եթե մի տեղեկության աղբյուրները նշված չեն, որովհետև այն հանրահայտ է, ապա դուք հեշտությամբ կգտնեք դրա մասին տվյալներ, օրինակ, «Վիքիպեդիայում»։ Իսկ այլ դեպքերում պարտադիր ուշադրություն դարձրեք աղբյուրների (տպագիր թե առցանց) և դրանց վստահելի հղումների առկայությանը։

Այսպես նաև համացանցում տարածվում են հայտնի մարդկանց վերագրվող բազմաթիվ իմաստուն կամ գեղեցիկ խոսքեր, որոնք իրականում այլ ծագում ունեն, այսինքն՝ չեն պատկանում նշված հեղինակներին։ Ուստի երբ որևէ հանրահայտ ու մեծանուն մարդու իմաստուն կամ գեղեցիկ խոսք եք հայտնաբերում, տարածելուց առաջ փորձեք ստուգել համացանցի առավել հարուստ հատվածում՝ անգլիալեզու էջերում, թե արդյո՞ք այդ մարդն իրոք ասել կամ գրել է նման բան։ Սովորաբար այսպիսի կեղծիքը շատ հեշտությամբ է բացահայտվում։ Օրինակ՝ «Գուգլի» որոնման տողում գրեք այսպիսի մի բան. «Did Shakespeare/Hitler/Einstein say/write "...."», և որոնման արդյունքներից պարզ կդառնա՝ ձեր գտած խոսքի հեղինակը նշված անձն է, թե ոչ, որովհետև եթե գործ ունեք տարածված խոսքի հետ, վստահաբար այլք ևս ձեզնից առաջ ցանկացել են պարզել դրա իրական հեղինակին և պարզել են։

Կասեք՝ եթե լավ խոսք է, ի՞նչ կարևոր է, թե այն ով է ասել. կարևորը ասելիքն է և ոչ թե դրա հեղինակը։ Համաձայն եմ, ուստի է՛լ ավելի կարևոր է դառնում այդ լավ խոսքը տարածելիս կեղծիքին ակամա չմասնակցելը, այսինքն՝ խոսքը տարածել առանց կեղծ հեղինակի հիշատակման։ Կեղծիքը գիտակցորեն թույլ տված անձը դա արել է՝ քաջ հասկանալով, որ այդ խոսքը, եթե պատկանում է մի անհայտ անձնավորության, չի ունենա նույն արժեքը և չի տարածվի նույն ջանասիրությամբ, ինչ մեծանուն մարդկանց անունով տարածվողը։ Եվ հենց այդ պատճառով էլ նա սեփական խոսքը կամ մեկ այլ աղբյուրից վերցվածը տարածել է մի մեծանուն անհատի անունով։ Թեև կարծես թե որևէ բարոյական վնաս չի հասցնում այն մարդը, որ սխալ հեղինակով խոսք է տարածում, սակայն պատկերացրեք, թե ինչ կլինի, երբ նա հայտնվի դրախտում կամ, ամենայն հավանականությամբ, դժոխքում, և նրան պատահի, օրինակ, Շեքսպիրը և ասի. «Ո՛վ դու, ինչո՞ւ էիր իմ անունով տարածում մի բան, որը ոչ միայն չեմ ասել կամ գրել, այլև մտածել ու գրել եմ բոլորովին հակառակը։ Իմ համոզմունքին հակառակ միտք ինձ վերագրելը ծայրագույն անպատկառություն է։ Շեյթա՛ն և Բուբու, ավելացրե՛ք սրա կրակի ջերմաստիճանն ու ծծմբի խտությունը»։ Բա՞։

Այդպես նաև սուտ պատմություններ են հորինվում մեծանուն մարդկանց մասին՝ ինչ-որ բան քարոզելու համար։ Օրինակ՝ հավատացյալները Ալբերտ Այնշտայնի մասին մի կեղծ պատմություն են տարածում, որում ուսանող Այնշտայնն իբր ապացուցում է Աստծո գոյությունն իր դասախոսի հետ բանավեճում։ Սակայն մի փոքր հետազոտություն համացանցում, և պարզ է դառնում, որ այս պատմության նախնական տարբերակում ոչ մի Այնշտայն էլ չի եղել, այլ մի անանուն ուսանող, և հանրահայտ գիտնականի անունը պատմության մեջ հայտնվել է ավելի ուշ՝ այս հորինվածքին ավելի մեծ արժեք տալու համար («տեսե՛ք, անգամ Այնշտայնն է հավատացել Աստծուն և ապացուցել նրա գոյությունը»)։ Բացի դրանից, Այնշտայնի վերաբերյալ ոչ մի վավերական աղբյուրում նման պատմություն չկա։ Եվ միայն զարմանալ կարելի է, որ այս կեղծիքը գիտակցորեն կատարած մարդիկ՝ Աստծուն հավատացողները, կարծում են, թե Աստված իրենց այս ստի կարիքն ունի։

Այս երևույթը նոր բան չէ մարդկային մտքի պատմության մեջ։ Մարդիկ բոլոր ժամանակներում էլ, իրենց ցանկալի գաղափարներն առավել արժեքավոր ու ընդունելի դարձնելու և այսպիսով առավել հեշտությամբ տարածելու համար, դիմել են մարդկանց շրջանում հեղինակություն ունեցող անձանց անունների օգնությանը։ Իրենք ինչ-որ բան են գրել և, հասկանալով, որ այն միգուցե ոչ մեկին չհետաքրքրի՝ իրենց անվան անհայտ լինելու պատճառով, տարածել են իրենց գրվածքը, ասենք, սուրբ Ֆլանի անունով։ Կամ վերցրել են մի մերժված անձի (օրինակ՝ հերետիկոսի) երկ ու հեղինակին փոխարինել սբ Ֆլանով, որպեսզի կարողանան տարածել ինչ-որ ուսմունքի հիմնավորման համար իրենց անհրաժեշտ երկը։ Այդպես են ստեղծվել ու տարածվել, օրինակ, ավանդաբար առաջին դարի աթենացի եպիսկոպոս համարված Դիոնիսիոս Արիսպագացու անունով հայտնի և քրիստոնեական ուսմունքի ձևավորման մեջ շատ կարևոր դեր խաղացած երկերը, որոնց իրական հեղինակը, սակայն, ապրել է 5-6-րդ դարերում, և գիտնականները մինչ օրս զանազան տեսակետներ են հայտնում այն մասին, թե ով կարող էր լինել նա։

Գիտնականները, երբ ուսումնասիրում են այս կամ այն հին կամ միջնադարյան հեղինակի երկերը, միշտ բախվում են այս խնդրին և ստիպված են լեզվական ու բովանդակային վերլուծություններով տարբերել կեղծ գրվածքներն իսկականներից։

Իհարկե, միշտ չէ, որ հեղինակային կեղծ վերագրումները կատարվում են դիտավորյալ։ Երբեմն կարող ենք գործ ունենալ նաև շփոթմունքի կամ վատ հիշողության հետ, երբ, օրինակ, նույնանուն մի հեղինակ շփոթվում է մեկ ուրիշի հետ կամ հեղինակի անունը փոխվում է մարդկային վատ հիշողության պատճառով։

Այսօր, սակայն, այսպիսի շփոթմունքները կարող են արդարացվել միայն բանավոր խոսքում, երբ չունես որևէ բան ասելուց առաջ այն ճշտելու հնարավորություն, մինչդեռ գրավոր արտադրանք տալիս դրա հեղինակը պարտավոր է ճշտել իր տեղեկությունները, դրանց աղբյուրներն ու իրական հեղինակներին։

Զարմանալի է, որ թե՛ միտումնավոր ապակողմնորոշելու և չարիք հասցնելու, թե՛ իրենց պատկերացրած ճշմարտությունն ու բարին ուրիշներին հասցնելու համար մարդիկ երբեք չեն խորշել միևնույն զենքի՝ ստի գործածությունից։ «Նպատակն արդարացնում է միջոցնե՞րը» (ի դեպ, այս հանրահայտ խոսքը նույնպես հաճախ սխալմամբ վերագրվում է ո՛չ իր իրական հեղինակին)։

Ձախողել և հաջողել

Երբ մարդն անհաջողության է մատնվում, ձախողում է, երբ հաջողություն է ունենում, հաջողում է։ Այս իմաստներով գործածում ենք չեզոք սեռի «ձախողել» և «հաջողել» բայերը՝ առանց «վ»-ի։

Մարդը կարող է նաև ձախողել կամ հաջողել գործը, ծրագիրը, փորձը ևն։ Այս դեպքում գործածում ենք ներգործական սեռի «ձախողել» և «հաջողել» բայերը ուղիղ խնդրի հետ։

Հետևաբար, ձախողՎում կամ հաջողՎում են գործը, ծրագիրը, փորձը ևն, բայց ո՛չ մարդը։

Հարցական շեշտադրմամբ օժանդակ բայի «խնդիրը»

Հոդվածը թարմացվել է 2023 թ. հնս. 27-ին։

Լեզվի կոմիտեի վերջին հորդորակներից մեկում («Հորդորակ հարցական նշանի և հնչերանգի մասին») դարձյալ հիշեցնում են մի «կանոնի» մասին*, որը թելադրում է օժանդակ բայի վրա հարցական նշան չդնել («Հայերենում օժանդակ բայի վրա հարցական նշան չենք դնում»)։ Բայց բոլոր արևելահայերս էլ շատ լավ գիտենք, որ մեր բնական խոսքում մենք հարցական շեշտադրմամբ արտասանում ենք նաև օժանդակ բայը, և հաճախ սա իմաստային կարևոր նշանակություն ունի. օրինակ՝ «Դու բերե՞լ ես հացը» և «(Ասում ես՝) հացը բերել ե՞ս» տարբերակները նույնիմաստ չեն։ Առաջինում ուզում ենք իմանալ՝ մեկը հացը բերել է, թե ոչ, իսկ երկրորդում զարմանք ենք արտահայտում հացը բերելու գործողության վերաբերյալ։ 

* Ամենաթարմ դասագրքերից մեկում՝ 2022 թ. «Հայոց լեզու և խոսքի մշակույթ» բուհական դասագրքում (հեղինակներ՝ Յուրի Ավետիսյան և այլք), պարույկի մասին կանոններում (էջ 303) ոչ մի հիշատակություն չկա օժանդակ բայի վրա պարույկ չդնելու մասին։ Իսկ դա նշանակում է, որ կանոնը թույլ է տալիս պարույկ դնել նաև՛ օժանդակ բայի վրա։ Տեսեք կից նկարը։

Այս «կանոնի» խնդրի վերաբերյալ առցանց քննարկումներից հասկացել եմ, որ շատերը կարծում են, թե օժանդակ բայի վրա հարցական նշան դնելը (կամ, որ նույնն է, օժանդակ բայը հարցական հնչերանգով արտասանելը) նոր ժամանակների երևույթ է, և եթե այժմ այսպես ենք արտասանում, ուրեմն այսպես էլ պետք է կետադրենք։

Այո՛, լուրջ չէ այս ինքնանպատակ «կանոնը», և պե՛տք է պարույկը դնենք այնտեղ, որտեղ հարցական շեշտադրում կա՝ շեշտվածն օժանդակ բայ կլինի, թե մի ուրիշ խոսքի մաս (այս ճկունությունն ի վերջո հայոց լեզվի հարստության նշան է)։ Բայց ո՛չ թե որովհետև մեր լեզուն այս կողմից արտասանական փոփոխություն է կրել և հիմա բնական է մեզ համար այսպիսի արտասանությունը, այլ որովհետև այդպիսի՛ն է արևելահայերենի բնական արտասանությունն առնվազն Խաչատուր Աբովյանի ժամանակներից։ Ոչ մի զարգացում էլ այս առումով տեղի չի ունեցել, ինչպես կարծում են ոմանք։ Ինչ ունեցել ենք, այն էլ ունենք, այսինքն՝ կարող ենք հարցական շեշտադրմամբ արտասանել թե՛ օժանդակ բայը, թե՛ դրա հետ գործածված բառերը։ Իսկ մեռած «կանոնը» պարզապես հնարվել է՝ անտեսելով թե՛ շուրջ երկուհարյուրամյա արևելահայ գրականությունից մեզ ավանդվածը, թե՛ արևելահայերենի՝ վստահաբար շատ ավելի հնուց եկած բնական արտասանությունը։ Զարմանալի է, որ որոշ մարդիկ արևելահայ դասականների գործերը կարդացել են ու չեն նկատել սա։

Բարեբախտաբար, ԱՐԵՎԱԿ-ը նման դեպքերում օգնության է միշտ հասնում։ Ես միայն երեք օժանդակ բայ եմ ընտրել որոնման համար (մնացածը դո՛ւք որոնեք, եթե ցանկանում եք) և ներքևում պատճենում եմ տվյալների միայն մի մասը։ Այսքանն էլ է բավական։

Հավաքագրե՞լ, թե հավաքել

«Հավաքագրել»-ը վերջին ժամանակներում խիստ տարածվել է մարդկանցից ցանկացած բան հավաքելու իմաստով (գումար, տվյալներ, զանազան իրեր, աղբ և այլն)։ Սակայն «հավաքագրել» բայը, ըստ հայերենի բառարանների, նշանակում է ինչ-որ նպատակի համար հավաքել ՄԱՐԴԿԱ՛ՆՑ (անգլ. recruit), ոչ թե անշունչ առարկաներ։ Գումարն ու այլ առարկաներ պարզապես «հավաքում» են (collect)։ Նույնիսկ եթե մտածենք, որ «հավաքագրել»-ը նոր իմաստ է ձեռք բերել շնորհիվ իր երկրորդ արմատի, որը հուշում է, որ դա սովորական հավաքումը չէ, այլ տվյալների գրանցումով հավաքումը, իսկ գրանցելով հավաքում են նաև գումար և այլ առարկաներ, ապա պետք է նկատել, որ այս բառն այժմ օգտագործում են անգամ այն դեպքում, երբ ոչ մի բան էլ չեն գրանցում, պարզապես հավաքում են մարդկանցից։ Այս պարագայում այս բառը դառնում է միանգամայն ավելորդ և նույնիսկ կարող է շփոթեցուցիչ լինել (եթե ինչ-որ մեկը մտածում է, որ հավաքագրելը գրանցումով հավաքելն է)։ Հետևաբար, կարճ բառը թողած՝ ինչո՞ւ նախապատվությունը տալ երկարին. ինչո՞վ իրեն չի արդարացնում «հավաքել»-ը։ Այնպես որ գումարը, տվյալները, իրերը, աղբը պարզապես ՀԱՎԱՔԵ՛Ք (անկախ նրանից՝ ձեր հավաքածի տվյալները մի տեղ գրանցում եք, թե ոչ)։


Նկարներում ներկայացված բառահոդվածները «Ժամանակակից հայոց լեզվի բացատրական բառարանից» և Էդ. Աղայանի բացատրական բառարանից են։

Ի նկատի ունենալ

Չգիտեմ՝ ովքեր և ինչ հիմնավորմամբ տարածել են, թե «ի նկատի ունենալ»-ը սխալ է և պետք է «ի» նախդիրը չունենա։ Սակայն «նկատի ունենալ»-ն ընդամենը «ի նկատի ունենալ» հարադրավոր բայի ավելի կարճ տարբերակն է և այժմ ավելի տարածված է։ Իսկ երկար ձևը ոչ միայն սխալ չէ, այլև քերականորեն ավելի ճիշտ է, քանի որ կազմված է «նկատ» արմատի գրաբարյան ներգոյական հոլովաձևից, որը պահանջում է «ի» նախդիր։ Այս կազմությունը համեմատեք ռուսերեն иметь в виду-ի հետ։ Բացի դրանից, «ի նկատի ունենալ»-ը ժամանակին լայնորեն գործածվել է հայ գրականության մեջ, կա արդի հայերենի բոլոր ընդարձակ բառարաններում, և ոչ մեկում երբեք չի նշվել, թե սխալ ձև է։

Մուննաթ

Այսօր հետաքրքիր բան հայտնաբերեցի։ Պարզվում է՝ արաբական ծագմամբ ու թուրքերենի միջոցով փոխառված «մուննաթ»-ն ու «մուննաթ գալը» հայերենում իմաստային փոփոխություն են կրել վերջին ժամանակներում։ Թե «վերջին ժամանակներն» ինչ տևողություն ունեն՝ երկու-երեք տասնամյակ, թե ավելի, չեմ կարող ասել. դա թերևս հնարավոր կլինի պարզել հայ գրականության մեջ այս բառի գործածության դեպքերի մանրամասն քննությամբ։ Բայց փաստ է, որ հայերենի բառարանները (Մալխասյանի՝ 1944 թ., Աղայանի՝ 1976 թ.) ներկայացնում են «մուննաթ»-ի այլ նշանակություն՝ «երախտիք» և «երախտիքը՝ լավությունը, երեսով տալը»։ «Մուննաթ գալը» նույնպես լավությունը երեսով տալն է՝ ըստ բառարանների։ Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտի հրատարակած բազմահատոր բարբառային բառարանը (Դ հատոր, 2007 թ.) նույնպես նախ ներկայացնում է բարբառներում այս բառի ունեցած այն իմաստները, որոնք տրված են Մալխասյանի ու Աղայանի բառարաններում, իսկ հետո՝ առանց որևէ բարբառի նշման կամ որևէ օրինակի՝ նորօրյա իմաստը՝ տրտնջալն ու դժգոհելը։ Պ. Բեդիրյանի դարձվածաբանական բառարանը (2011 թ.) կրկնում է հին բառարանների տվյալները, իսկ բառի ժամանակակից իմաստը չունի։

Ֆիկացնել ու իզացնե՞լ

հայաՖԻԿացնել, հայաՖԻԿացված, հայաՖԻԿացում - սխալ ձևեր

հայացնել/հայերենացնել, հայացված/հայերենացված, հայացում/հայերենացում - ճիշտ ձևեր

նորմալԻԶացնել, նորմալԻԶացում - սխալ ձևեր
նորմալացնել, նորմալացում - ճիշտ ձևեր

բայց՝ նորմալիզացիա - ճիշտ ձև (թեև հայերենում ավելորդ)


ՀԻՇԵԼ։ Հայոց լեզուն չունի ոչ «-ֆիկ» կամ դրա նման բայածանց, ոչ էլ «-իզ» բայածանց։ Սա նշանակում է, որ հայերեն ածանցներով ու վերջավորություններով նոր բառեր ստեղծելիս, առավել ևս՝ հայերեն արմատներով, չենք կարող գործածել հայերենին չպատկանող մասնիկներ։ «Հայ» հայերեն արմատին ոչ մի դեպքում չենք կարող օտար ածանց ավելացնել ու ստանալ հայերեն նոր բառ, ինչպիսին «հայաֆիկացնել» սխալ կազմությունն է։ Մենք կարող ենք օտար արմատ կամ բառ վերցնել, դրան ավելացնել հայերեն մասնիկներ և ստանալ նոր բառեր, բայց հակառակն անել չենք կարող։ «Նորմալ»-ը հայերեն բառ չէ, բայց նրան կարող ենք ավելացնել հայերեն ածանցներ ու ստանալ նոր բառեր՝ աննորմալ, նորմալանալ, նորմալացում ևն։

Անգլերենի -ify (լատինական ծագման՝ -ificare, ֆր. -ifier) և -ize (հունական ծագման՝ -ίζω, ֆր.՝ -iser) վերջավորություններով բայերն ու սրանցից կազմված գոյականները հայերենում կամ պիտի որոշակի սկզբունքներով տառադարձվեն (օրինակ՝ գազԻՖԻԿացիա, մոնետԻԶացիա), կամ ո՛րևէ կերպ, հայերենի միջոցներով, թարգմանվեն, կամ էլ հայերենացվելիս կորցնեն նշված օտար մասնիկները՝ փոխարինվելով հայերենում դրանց համապատասխանող մասնիկներով։ Այս երկու մասնիկներն էլ ունեն անելու, դարձնելու իմաստ։ Հայերենում «-ցն» («-ացն», «-եցն») պատճառական բայածանցն է, որ կատարում է նույն դերը։ Համեմատե՛ք հետևյալ զույգերը.

mortify - մեռցնել
magnify - խոշորացնել
justify - արդարացնել

digitize - թվայնացնել
minimize - փոքրացնել
crystallize - բյուրեղացնել

Այս բայերից կազմենք գոյականներ։

mortification - մեռուցում
magnification - խոշորացում
justification - արդարացում

digitization - թվայնացում
minimization - փոքրացում
crystallization - բյուրեղացում

Մեր գրածը չի նշանակում, թե այս օտար մասնիկներով բոլոր բառերի հայերեն համարժեքները պատճառական բայեր կամ սրանցից կազմված գոյականներ են (օրինակ՝ baptize - մկրտել՝ ներգործական սեռի պարզ բայ, verify - վավերացնել, բայց նաև՝ ստուգել՝ ներգործական սեռի պարզ բայ, diversify - բազմազանել և ոչ թե դիվերսիֆիկացնել և այլն)։ Հետևաբար, վերոնշյալ օտար ածանցները կամ վերջավորություններն ունեցող գոյականները կամ բայերը միշտ հնարավոր չէ հայացնել պատճառական բայերով ու սրանցից կազմված գոյականներով։ Այստեղ պարզապես հուշում ենք, թե, եթե ցանկանում ենք այս օտար մասնիկներին համապատասխանող հայերեն ածանց գործածել, ո՛րն է դա հայերենում, եթե այն չի կարող լինել ոչ «-ֆիկ»-ը, ոչ էլ «-իզ»-ը։

Հիմա կարող եք հիշեցնել, որ ունենք «գազիֆիկացնել» բայը և սրանից կազմված «գազիֆիկացում»-ը։ Ունենք «մոբիլիզացնել»-ն ու «մոբիլիզացում»-ը։ Էլի բառեր կարող եք հիշեցնել։ Ես էլ կասեմ, որ լավ չէ, որ ունենք այս բառերը և որքան շուտ ազատվենք այսպիսի անճոռնի կազմություններից, այնքան լավ։ Մենք այս բառերի կարիքը չունենք։ Սրանցից առաջին զույգը ռուսերեն газифицировать-ի իմաստներով ենք գործածում, այսինքն՝ թե՛ գազամատակարարման իմաստով, թե՛ ինչ-որ բան գազացնելու, գազի վերածելու։ Օրինակ՝ անգլերենում gasify և gasification բառերով չենք կարող արտահայտել գազամատակարարման իմաստով газифицировать-ն ու газификация-ն։ Հայերենում նույնպես, ուրեմն, պարտադրված չենք որևէ բնակարան կամ բնակատեղի «գազիֆիկացնելու», եթե կարող ենք բնակարանը կամ բնակատեղին պարզապես ապահովել գազամատակարարմամբ։ Ինչ վերաբերում է «մոբիլիզացման»-ը, ինչո՞ւ մոբիլիզացնել, եթե կարելի է համախմբել, միավորել ուժերը, կատարել զորահավաք և այլն՝ ըստ պահանջվող իմաստի։ Այդպես նաև ինչո՞ւ ինչ-որ բան «մինիմԻԶացնել», եթե կարող ենք «նվազագույնի հասցնել» և այլն։ Չունե՛նք օտար մասնիկներով այսպիսի կազմությունների կարիքը։ Ծայրահեղ դեպքում կարող ենք գործածել օտար բառն ամբողջությամբ՝ «մոբիլիզացիա», «գազիֆիկացիա» ձևերը, և դրանց, ենթադրենք, ավելացնել «կատարել» բայը («մոբիլիզացիա/գազիֆիկացիա կատարել»)։ Բայց, ըստ իս, այս ծայրահեղ միջոցին դիմելու կարիքն էլ բնավ չունենք։ Հայերենն ունի՛ բավարար սեփական միջոցներ՝ իրեն խորթ օտարամասնիկ կազմություններից զերծ մնալու համար։

Կարող եք թերևս քիմիայի և այլ գիտությունների բառապաշարից էլ բերել «ֆիկացնելու» և «իզացնելու» օրինակներ, բայց վստահեցնում եմ. բոլոր դեպքերում էլ գործ ունենք բառերի անկանոն ու անհաջող հայացումների հետ։ Նման դեպքերում, եթե հայերեն ճիշտ ու լավ համարժեք գտնել չի հաջողվում, շատ ավելի լավ է պարզապես տառադարձությամբ գործածել օտար բառն ամբողջությամբ՝ առանց հայերեն ածանց ու վերջավորություն կցելու։

Դարձյալ ինչ-որ բանով «կիսվել»-ու մասին

«ԿիսՎել + գործիական հոլով» տարածված ռուսաբանությունը (делиться чем-то) մի՛ գործածեք, խնդրում եմ։ Այսինքն՝ ՈʼՉ՝ կիսվել փորձով, ուրախությամբ, նյութով և այլն։ Սա բացարձակապես հայերեն չէ, քանի որ մենք չունենք այսպիսի քերականական կառույցներ և այն, ինչ այսպիսի կառույցով ասում ենք, բոլորովին այլ բան է նշանակում. նշանակում է, որ մենք կիսվում ենք՝ մասնատվում, և մեզ կիսողը՝ մասնատողը, գործիական հոլովով դրված այդ բառն է, այսինքն՝ փորձը, ուրախությունը և այլն։ Մինչդեռ, անշուշտ, լրիվ ուրիշ բան ենք ուզում ասել, չէ՞. ուզում ենք ասել, որ մե՛նք ենք ինչ-որ բան կիսում՝ փոխանցում, դրան հաղորդակից դարձնում։ Ուրեմն՝ հայերենում կարելի է, փոխաբերական իմաստով, ԿԻՍԵԼ ինչ-որ բան մեկի հետ՝ կիսել փորձը, վիշտը և այլն, բայց ՉկիսՎել դրանցՈՎ։ Իսկ քանի որ հայերենը հարուստ լեզու է, պարտադիր չէ փորձը կամ մի ուրիշ բան միշտ ԿԻՍԵԼ, առավել ևս դրանով ԿԻՍՎԵԼ, կարելի է այն ներկայացնել, դրան հաղորդակից դարձնել և այլն (նայած որտեղ և ինչ համատեքստում)։ Այս սխալն արդեն համացանցում, հատկապես սոցիալական ցանցերում և լրատվամիջոցներում, այնքան է տարածվել, որ մարդիկ չեն զգում, որ հայերեն չեն մտածում ու գրում։ Խնդրում եմ, որ այս տարածված սխալին հատուկ ուշադրություն դարձնեք և այն հնարավորինս արմատախիլ անեք գոնե ԳՐԱԿԱՆ ՀԱՅԵՐԵՆՈՎ տեքստերում (եթե ոչ՝ խոսակցական հայերենում)։

Այս նյութը ՏԱՐԱԾԵԼԸ (և ոչ թե սրանՈՎ կիսՎելը) խիստ ցանկալի և հանձնարարելի է ։)


Հ.Գ. Այս մասին գրել էինք նաև մեր այս հոդվածում՝ «Իրական և մտացածին ռուսաբանությունների մասին» (06/08/2015)։

Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառի Սեղ գյուղը

Սա Բիթլիսի վիլայեթի Խիզանի գավառի Մամռտանք գավառակի մանրամասն քարտեզն է*, որում կարելի է տեսնել Սեղ գյուղը, որից 1915 թվականին գաղթած ընտանիքների մի մասը 1927-ին հիմնել է Գեղարքունիքի Նորակերտ գյուղը (նախկին Վարդենիսի շրջանում)։ Սեղի կողքին Ապարանք գյուղն է՝ միջնադարյան նշանավոր Ապարանից Սբ Խաչ վանքով, որի պատմությունը գրել է Գրիգոր Նարեկացին։

Այս գավառակի մասին ստորև ներկայացված տեղեկությունները Ա-Դոյի (Հովհաննես Տեր-Մարտիրոսյան) «Վանի, Բիթլիսի և Էրզրումի վիլայեթները» գրքից են։ Ամբողջ գիրքը կարող եք ներբեռնել հետևյալ հղմամբ՝ http://greenstone.flib.sci.am/…/haj…/book/van_bitlis1912.pdf։

«Ահա Քուրդիստանի լեռների այս մասում Մօկսին, Կառկառին, և Կարճկանին սահմանակից ընկած է Խիզանի գաւառը, կազմելով Բիթլիսի սանջակի հարաւ-արևելեան ծայրը։

Գաւառի մակերևոյթն իր կազմութեամբ մի հետաքրքիր պատկեր է ներկայացնում. հիւսիսային և արևելեան մասերում երկիրը լեռնոտ է և խոր ձորերով ակօսւած, ինչպէս Մօկսն ու Կառկառն էին. տեղ-տեղ լեռները պատած են անտառներով, իսկ հարաւային և արևմտեան մասերում դաշտային է։

Գաւառի երկարութեամբ վազում է Խիզան գետը, որի բազմաթիւ ճիւղերը ոռոգում են գաւառի մի խոշոր մասը. կլիման բարեխառն է, տեղ-տեղ նոյն իսկ տաք, իսկ հողը բարեբեր է մանաւանդ դաշտային մասերում։

Գաւառը բաղկացած է երեք գաւառակներից. դրանք են՝ Մամռտանքը, Սպարկերտը և Խիզանը, որոնք կողք կողքի ընկած են Մօկսի և Կառկառի սահմաններից սկսած մինչև գաւառաբերանը։
....
Մամռտանքը բաղկացած է 16 հայաբնակ գիւղերից. քրդաբնակ գիւղերի թիւը անյայտ է. հայաբնակ գիւղերից նշանաւոր են Սէղը եւ Ապարանքը։ Վերջինս իբր եղել է նախնի հայ նախարարներից մէկի ապարանքը, որից և մնացել է մինչև այժմ այդ անունը։ Այս գիւղի մօտ գտնւում է Ապարանից Ս. Խաչի վանքը, որ եղել է Մօկաց եպիսկոպոսանիստ աթոռը։
....
Խիզանի գաւառը 1896 թւի ջարդերի ժամանակ մեծամեծ զրկանքներ կրեց. միմիայն Մամռտանքն ունեցաւ 160 սպանւած, Խիզան ունեցաւ աւելի քան 400 սպանւած, ժողովրդից շատերը գաղթեցին և շատերին էլ կրօնափոխ եղան։
.... Բարբարոսները Ս. Խաչ վանքի վանահայր Սահակ վարդապետին կենդանի տիկ հանեցին։ Գէլ գիւղացի Ֆախկի Մահասը և Կապարսցի Ահմէդը երկու եղբայրներ իրար վրայ դրած ցցով գետնին գամեցին»։

Ա-Դօ, Վանի, Բիթլիսի և Էրզրումի վիլայէթները, Երևան, 1912 թ., էջ 91-92


* Քարտեզի աղբյուրը դեռ չեմ պարզել. հենց գտնեմ, դրա մասին կավելացնեմ նյութում։

Մամռտանքի գյուղերի ցանկը (նույն գրքից)

Հայոց և իսրայելական զինուժերի կորուստների համեմատություն

Պարզապես հետաքրքիր էր, և համեմատեցի 2017 թ. ընթացքում հայկական զինված ուժերի կրած կորուստները նույն ժամանակամիջոցում իսրայելական բանակի կրած կորուստների հետ։ Առաջինի աղբյուրը razm.info-ն է, երկրորդինը՝ Իսրայելի պաշտպանության բանակի՝ 2018 թ. հունվարյան հրապարակումը։ Այս արդյունքների հիման վրա առավել ճիշտ եզրակացություն կատարելու համար պետք է հաշվի առնել, որ Իսրայելի բնակչության թիվը 3-4 անգամ մեծ է Հայաստանի (ներառյալ Արցախը) բնակչության թվից։

Քաղաքացիական անձանց զինում

Քանի որ վերջերս հաճախ եմ կարդում, որ հայերս, ապրելով վտանգավոր գոտում և թշնամական երկրներով շրջապատված, նույնպես պետք է իրավունք ունենանք անձնական զենք ունենալու, ինչպես, օրինակ, շվեյցարացիք ու իսրայելացիք, համացանցից հայթայթեցի որոշ տեղեկություններ այս մասին։

Շվեյցարիայում զինվորական ծառայությունն ավարտելուց հետո անհատն իրավունք ունի ծառայության ժամանակ իրեն տրված հրազենը գնելու, սակայն հատուկ թույլտվություն ստանալուց հետո։ Յուրաքանչյուր քաղաքացիական անձ կարող է անձնական օգտագործման հրազեն գնել, սակայն դարձյալ պետք է թույլտվություն ստանա (քանի որ, օրինակ, հոգեկան հիվանդներին կամ նախկինում ծանր հանցագործություն կատարածներին զենք չեն տա)։ Այսպիսով՝ 8,5 միլիոն բնակչությամբ Շվեյցարիայի քաղաքացիական անձանց ձեռքին կա շուրջ 2 միլիոն հրազեն։ Շուրջ 10 տարի առաջ շատ ավելի շատ զենք կար՝ 3,4 միլիոն։ Շվեյցարացիք նաև ամեն տարի հրաձգության մրցումներ են անցկացնում 13-17 տարեկան պատանիների համար։ Եվ չնայած մարդկանց ձեռքում այսքան զենքի առկայությանը և շվեյցարացիների՝ զենքին տիրապետելու բարձր ցուցանիշներին՝ Շվեյցարիան հրազենով մարդասպանության համարյա զրոյական ցուցանիշ ունի։

Իսրայելում անձնական հրազեն ունենալու իրավունք տրվում է գրավոր ու բանավոր եբրայերենին տիրապետող, միայն 21 տարին բոլորած քաղաքացիական անձանց, եթե ծառայել են բանակում, իսկ եթե չեն ծառայել, ապա պիտի սպասեն մինչև 27 տարեկանը։ Ի դեպ, խոսքը չի վերաբերում ինքնաձիգներին, որոնք ունենալն արգելված է քաղաքացիական անձանց։ Քաղաքացիական անձը կարող է ունենալ առավելագույնը մեկ ատրճանակ կամ որսորդական հրացան։ Սա ունենալու իրավունքն էլ ամեն մեկին չի տրվում. կան բազմաթիվ արգելիչ հանգամանքներ, որոնց պատճառով հրազեն ունենալու իրավունք ստանալու համար ամեն տարի դիմած 10.000 իսրայելացիների միայն 20 տոկոսին է այդ իրավունքը տրվում։ Հրազենի իրավունքի արտոնագիրն էլ պիտի թարմացվի երեք տարին մեկ։ Բացի դրանից, Իսրայելի առողջապահության և հանրային անվտանգության նախարարությունները երեք ամիսը մեկ ստուգումներ են կատարում, որպեսզի, օրինակ, հոգեկան շեղումներով անձանց ձեռքին հրազեն չհայտնվի։ 2017 թ. մի հետազոտություն ցույց տվեց, որ 8 միլիոնից ավելի բնակչություն ունեցող Իսրայելի քաղաքացիական անձինք ունեն 557 000 գրանցված ու չգրանցված հրազեն։ Սակայն վերջերս Իսրայելում զենքի վերահսկողության օրենքը մեղմացվեց. 2018-ի օգոստոսին ընդունված օրենքի շնորհիվ այժմ Իսրայելի մինչև 500 հազարով ավելի քաղաքացիական անձինք (գլխավորապես՝ վետերան հետևազորայիններ և նախկին ոստիկաններ) հրազեն ունենալու իրավունք կստանան։

---

Աղբյուրներ

https://www.independent.co.uk/news/world/politics/switzerland-high-rates-gun-ownership-why-doesnt-no-mass-shootings-a8230606.html

https://www.businessinsider.com/does-switzerland-give-every-citizen-a-gun-2018-2

http://www.caliber3range.com/Professional-Courses/Firearms-Licensing

https://edition.cnn.com/2018/08/21/middleeast/israel-gun-laws-relaxed-intl/index.html

https://www.thewrap.com/carried-gun-israel-heres-learned-gun-control/

Խենթի մի ձեռագիր բանաստեղծությունը

Կոստանդնուպոլսյան «Կոհակ» լրագրի 1911 թ. համար 2-ում տպագրված է Րաֆֆու «Խենթը» վեպի հերոսի՝ Խենթի՝ Սամսոն Տեր-Պողոսյանի մի ձեռագիր բանաստեղծության լուսանկարը։ Բանաստեղծությունը գրվել է 1880 թվականին Էջմիածնում, գրաբարով և նվիրված է Հարություն Չաքրյան Զեյթունցուն։ Վերջինս «Զեյթունցիների քայլերգի» բառերի հեղինակն է, եղել է հեղափոխական գործիչ։ Խենթը Հարությունին ասում է, որ այս ձեռագիր բանաստեղծությունը Հարությունը տանի ցույց տա օտարության մեջ գտնվող հայորդիներին, որոնք պայքարում են ազատության համար («Զիմ կենդանագիր ընդ քեզ, Յարութիւն, տար ցոյց հայորդւոց ոյք յօտարութիւն....»)։

Նուէր առ Պ. Յարութիւն Չաքրեան Զեյթունցի

1. Ի սէր հայրենեաց ի բանտ վարեցար
Անդ գետնախշտեայ ցաւօք տանջեցար
Բայց այն հայրենեաց փրկանաց եթ գին
Չար կամաւ կրեցեր ի քումդ անձին։

2. Ըստ քեզ ոչ ի բանտ, ի բերդ պաշարեալ
Ընդ բազմից ընկերացս ի վտանգ անկեալ
Մերձ էաք մատնիլ ի մահուան ճիրան
Գոլ սրոյն կերակուր սարակինոսեան։

3. Բայց եռաց արիւն յերակս հայորդւոյն
Փրկել զնոսա ի ձեռաց մահուան
Զնախնեաց քաջութիւն այլոց ցուցանել
Յանձն առի զմահ զնոսա ազատել։

4. Զիմ կենդանագիր ընդ քեզ, Յարութիւն
Տար ցոյց հայորդւոց ոյք յօտարութիւն
Թէ կան դեռ ի մեզ նմանողք նախնեաց
Թէ եռայ արիւն յերակս ոմանց։

5. Թէ ի սէր ազգին յանձն առնուն զմահ,
Ի բանտ գերութիւն վարին դեռ անահ,
Ոչ միայն Սամսոն եւ ոչ Յարութիւն,
Հարազատ նախնեաց մերոց են բազում։

Սամսոն Տէր Պօղոսեան [ի] Ղարաջավերան գեղջէ

1880 թիւ 20ն Ապրիլի
Սբ Էջմիածնում

Նկարի աղբյուրը՝ Ճանկիւլեան Յարութիւն Կ., Յիշատակներ հայկական ճգնաժամէն, մասն Բ., գլ. Բ.

Թովիչ

Այս մարդը թովիչ է՝ օձահմա։ Ահա թե ինչպես են թովիչները թովում օձերին։ «Թովել» ու «թովիչ» բառերի բացատրությունները տեսեք այստեղ, այստեղ և «Նայիրիի» մնացած բառարաններում։

Կենդանիների պաշտպանի ելույթը

  Կենդանիների պաշտպանի ելույթը
կենդանիների պաշտպանությանը նվիրված միջտեսակային համաժողովում

Սիրելի ժողովակիցներ ու գաղափարակիցներ,

Վերջերս մի ուսումնասիրություն կարդացի, որը պնդում էր, որ կատուների 30 տոկոսը ձանձրույթից ընկնում է դեպրեսիայի մեջ։ Անկախ այդ ուսումնասիրության փաստերի վստահելիության աստիճանից՝ ինձ բնավ չի զարմացնում, որ կատուները կարող են տառապել դեպրեսիայից, ինչպես մարդիկ, քանի որ մեզ բոլորիս քաջ հայտնի է, որ ոչ միայն կատուները, այլև շները, ինչպես նաև այլ կենդանիներ, տառապում են համարյա նույն հիվանդություններից, ինչ մարդիկ, անգամ սրտի կաթված են ստանում կամ մեռնում քաղցկեղից։ Բանականությամբ մեզ զիջող մեր կրտսեր եղբայրներին ու քույրերին հատուկ են այն բոլոր զգացումները, որոնք հատուկ են մեզ՝ բանականությամբ նրանց բազմապատիկ գերազանցող մարդկանց. նրանք տխրում են մեզ պես, ուրախանում, զայրանում, քեն պահում ու վրեժխնդիր լինում, երախտիքը չեն մոռանում և այն հատուցում են, ատում ու սիրում են, սիրով կապվում, մենակությունից տառապում, անգամ անձնազոհության գնում հանուն սիրո, ընկերության և երախտագիտության։ Հայտնի է, թե ինչպես են մենասեր գայլերը երբեմն այնքան ծանր տանում իրենց կողակցի մահը, որ վշտից մեռնում են։ Մի խոսքով, ի՞նչ երկարացնեմ, բոլորիս քաջ հայտնի է, թե որքան նման են մյուս կենդանատեսակները մարդկանց։ Սակայն միայն այն պատճառով, որ պակաս զարգացած ուղեղ ու բանականություն ունեն, քան մարդիկ, մենք մեզ տարանջատում ենք նրանցից, ասես տարբեր աշխարհների ծնունդ լինենք, տարբեր միս ու արյունից կազմված լինենք, և ոտնահարում նրանց իրավունքները, տանջում ու ծառայեցնում նրանց կամ վերաբերվում նրանց իբրև սիրելի խաղալիքների, բայց ո՛չ իբրև մեզ պես լիարժեք անհատների։ Քի՞չ են մարդկանց մեջ հոշոտիչները, անգամ մարդակերները։ Եթե մենք ուտում ենք կովեր, ոչխարներ, խոզեր, հավեր ու ճագարներ, Հեռավոր Արևելքում՝ նաև այլ բազմաթիվ կենդանատեսակներ, զարմանալի ի՞նչ կա, որ մի երկու կենդանի էլ հոշոտի կամ ուտի մեզ՝ մարդկանց։ Այս աշխարհն այդպիսին է. բոլորն էլ գոյատևելու ճանապարհին ուտում են ինչ կարողանում են։ Ուստի մենք վայրենությամբ բնավ չենք զիջում մյուս կենդանատեսակներին, ավելին՝ գերազանցում ենք նրանց՝ հաշվի առնելով, որ բանականությամբ ավելի զորեղները պիտի որ պակաս վայրենի լինեին։

Ուրեմն՝ ի՞նչ տարբերություն իմ ու իմ կատվի միջև՝ բացի բանականության աստիճանից։ Ո՛չ մի։ Ես ուրիշ ոչ մի տարբերություն չեմ տեսնում իմ ու նրա միջև՝ իբրև կենդանի էակների։ Հետևաբար, մենք ունենք հավասար իրավունքներ։ Ահա այսպիսին պիտի լինի մարդու վերաբերմունքը մյուս կենդանատեսակների հանդեպ։ Մենք բոլորս բնության մասնիկներն ենք, նրա զանազան մասերն ու զարգացման օղակները։ Ես նույնքան կենդանի ու ասուն անասուն եմ, որքան իմ կատուն։ Իհարկե, պատիս հայտնվող սարդերին ես տանել չեմ կարողանում, բայց դրանում ևս բացահայտվում է իմ նմանությունը մյուս կենդանատեսակներին և նրանցից տարբեր չլինելը։ Ես պիտի պաշտպանեմ իմ բնակատեղին օտարներից, որոնք առանց իմ թույլտվության ներխուժում են իմ տարածք և այնտեղ որոշում իրենց տունը կառուցել ու ձագեր բազմացնել։ Այլ կենդանատեսակներ նույնպես հարձակվում են իրենց տարածքի սահմաններն առանց թույլտվության հատողների վրա։ Սա պաշտպանական բնական բնազդ է, սեփականության անկապտելի զգացում։ Այդ նույն սարդերը դանդաղ մահով սպանում և ուտում են պատահաբար իրենց տունը մտած ճանճերին և այլ միջատների։ Ես գոնե սարդերին սպանում եմ միանգամից, որ չտանջվեն։

Մարդկությունը շատ կարճ հիշողություն ունի։ Նա մոռացել է, որ կար ժամանակ, երբ մարդիկ վարազներին, ցլերին, գայլերին, շներին, արծիվներին և բազմաթիվ այլ կենդանիների պաշտում էին այնքան, որ համարում էին իրենց նախնիները։ Մարդիկ իրենց կոչում էին կենդանիների անուններով, անգամ չէին խորշում կոչել իրենց Գայլ, Վարազ կամ Մրջյունիկ։ Տեսեք քանի արջ Արթուրներ ու Արշակներ կան, քանի աղավնի Հովնաններ ու Վարուժաններ, կարմիր գայլ Ռուդոլֆներ, շնագայլ Առնակներ, գորտ Վազգեններ, առյուծ Լևոններ, Կորյուններ, Արիելաներ, մաքի Ռաքելներ, շիկահավ Ռոբիններ, արծիվ Արեններ ու Արծվիկներ։ Մի՞թե անգամ այս անունները ոչինչ չեն հուշում մարդկանց։ Մինչդեռ այսօր մարդիկ կենդանիների շատ անուններ գործածում են իբրև վիրավորական բառեր՝ էլ շուն, էլ էշ, էլ խոզ, էլ աղվես ու կրիա։ Եվ սա ցույց է տալիս կենդանիների հանդեպ մարդու պախարակելի բարձրամտությունը։

Խոսքս ուզում եմ եզրափակել մի կարևոր առաջարկությամբ։ Կենդանիների պաշտպանությունը կմնա միշտ ձևական, երկրորդական մի բան, մնացորդային, եթե մենք չբռնենք գաղափարական փոփոխություններ կատարելու ճանապարհը։ Մենք պետք է, մանկապարտեզից ու դպրոցից սկսած, կրթենք մարդկանց նոր սերունդներին այնպես, որ նրանք ոչ մի տարբերություն չդնեն իրենց և մյուս կենդանատեսակների միջև, հասկանան, որ բոլորս էլ հավասար արարածներ ենք։ Եվ բանականության աստիճանը պիտի պատճառ չդառնա պակաս բանականություն ունեցող կենդանատեսակների հանդեպ արհամարհանքի, ծաղրի, նվաստացման, բռնության, ստրկության, իբրև զվարճանքի առարկա գործածության, բանտարկության, հարկադիր ու ծեծով վարժեցման, ինչպես որ այսպիսի վերաբերմունքի չեն արժանանում մյուս կենդանատեսակներից շատ ավելի անբան ու անխելք մարդ նորածինները կամ այն մարդիկ, որ ծնվել են մտավոր խեղումներով, այսինքն՝ վնասված բանականությամբ։

Շնորհակալություն ուշադրության համար։
(Բուռն ծափահարություններ, խռնչոցներ, կռինչներ, վրնջոցներ, հաչոցներ, մլավոցներ, ծվծվոցներ, մայուններ, բառաչոցներ, սուլոցներ, ոռնոցներ, զռռոցներ, մկկոցներ ու ծուղրուղունե՜ր)

Փրզ. 120 ձեռագրի (ԺԴ դար, ճառընտիր և վարք սրբոց) հղումնավոր ցանկը

Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ)
* Ձեռագրում շատ են խառնված, դիրքափոխված թերթերը։

◈ Սեբերիանոս, Ի մեծի աւուր Ճրագալուցին Ծննդեան եւ Յայտնութեան. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 1r-3v
◈ Գրիգոր Աստուածաբան Նազիանզացի, Խաւսք ի Ծնունդն Քրիստոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 3v-8r
◈ Յովհան Ոսկեբերան, Ի Մատթէոսի Աւետարանին մեկնութենէ [Յիսուսի ծննդեան հատուածը]. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 8r-10v
◈ Կիւրեղ Աղեքսանդրացի, Խաւսք ի սբ Աստուածածինն ասացեալ ի ժողովն Եփեսոսի ընդդէմ չարափառին Նեստորի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 10v-13r
◈ Յովհան Ոսկեբերան, Յաւետիս Աստուածածնին եւ միշտ Կուսին Մարիամու. Ճառընտիր և վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 13r-15r
◈ Գրիգոր Սքանչելագործ, Գովեստ ի սբ Աստուածածինն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 15r-16r
◈ Եպիփան Կիպրացի, Գովեստ յամենասուրբ Աստուածածինն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 16r-19v
◈ Թէոդորոս Անկիւրացի, Խաւսք ի Ծնունդ Փրկչին զոր ընթերցան Յառաջին ժողովն Եփեսոսի. Ճառընտիր և վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 19v-22v
◈ Կիւրեղ Երուսաղեմացի, Ի Ծնունդն Քրիստոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 22v-23v
◈ Եփրեմ Ասորի, Ի Ծնունդն Քրիստոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 23v-25r
◈ Պետրոս Սիւնեցի, Գովեստ ի սբ Աստուածածինն եւ ի միշտ Կոյսն մարիամ. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 25r-28r
◈ Անտիպատրոս Բոստրացի, Ի Մկրտութիւն Տեառն, Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 28r-29r
◈ Կիւրեղ Երուսաղեմացի, Ի յիշատակի սբ Մկրտչին Յովաննու Կարապետին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 29r-29v
◈ Եփրեմ Ասորի, Ի մեծի աւուր Տեառնընդառաջին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 29v-32v
◈ Եփրեմ Ասորի, Յաղագս ապաշխարութեան նինուէացւոցն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 32v-38v
◈ Գրիգոր Աստուածաբան, Ի Մելիտոս եպիսկոպոս Անտիոքու. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 38v-42r
◈ Բարսեղ Կեսարացի, Յաղագս պահոց. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 42r-47r
◈ Եղիշէ, Յաղաւթսն որ ասէ Հայր մեր որ յերկինս ես. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 47r-49v
◈ Յովհան Ոսկեբերան, Ի Մեկնութենէ մարգարէին Եսայ[ե]այ. «Գոչեա ազատութեամբ եւ մի՛ խնայեր». Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 49v-49v*
◈ Առաջին շաբաթն աւրն սրբոյն Թէոդորոսի ծննդեանն եւ սննդեանն եւ վարուց նորա. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 49v*-52v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Թէոդորոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 52v-54v
◈ Յովհան Ոսկեբերան, Յաղագս ապաշխարութեան. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 54v-58r
◈ Յովհան Ոսկեբերան, Ի Մեկնութենէ մարգարէին Եսայեայ. «Տէր, ողորմեաց մեզ, զի ի քեզ յուսացաք». Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 58r-61r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Կիւրղի Երուսաղեմի հայրապետին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 61r, 60v, 62r, 61v, 63r, 62v, 64r, 63v
◈ Յովհան Ոսկեբերան, Յաղագս անառակին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 63v, 65r, 64v, 66r, 65v, 67r, 66v, 68r
◈ Պատմութիւն երանելոյ հաւրն Յոհաննու Ոսկէբերանի եւ մահ նորին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 67v, 69r, 68v, 70r, 69v
◈ Յիշատակ Յոհաննու Երուսաղէմի հայրապետի. Եւսեբիոս Կեսարացի, յԵկեղեցական պատմութենէն ի Չորրորդ դպրութենէն [գլուխ Ե]. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 68r, 67v
◈ Յովհան Ոսկեբերան, Ի մեծատունն եւ ի Ղազարոս. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 71r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոց Քառասնիցն որք ի Սեբաստիա նահատակեցան. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 77v-80v
◈ Յովհան Ոսկեբերան, Ի փարիսեցին եւ ի մաքսաւորն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 80v-82v
◈ Յովհան Ոսկեբերան, Ի սբ Լուսաւորիչն հայաստանեաց ի մեծն Գրիգորիոս. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 82v-88v
◈ Յովհան Ոսկեբերան, Ի կինն քանանացի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 88v-94r
◈ Հիպողիտոս Բոստրացի, Ի Յոհաննու Աւետարանին մեկնութենէն ի յարութիւն Ղազարու. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 94r-96r
◈ Վահան Մամիկոնեան, Ի սբ յարմաւենիսն եւ ի գալուստն Տեառն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 96r-99v, 100r
◈ Ի Զաքարիա մեկնութենէն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 99v-101v
◈ Յովհան Ոսկեբերան, Ի տասն կուսանսն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 101v-105r
◈ Վահան Մամիկոնեան, Ի մեծի աւուր չորեքշաբաթին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 105r-108v, 124r-124v
◈ Յովհան Ոսկեբերան, Յաղագս թերահաւատութեանն Թովմայի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 124v-127r
◈ Իգնատիոս Սեւլեռնցի, Ի Ղուկա[յ] Աւետարանին մեկնութենէն. «Ահաւասիկ ես առաքեմ զաւետիս Հաւր իմոյ ի ձեզ». Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 127r-129v, 132r-135v
◈ Ի մեծի աւուր փոխման սրբոյ Աստուածածնին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 135v-141v
◈ Յովհան Ոսկեբերան, Ի սուրբ Խաչն Քրիստոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 141v-144r
◈ Կիւրեղ Աղեքսանդրացի, Ի Խաչն Տեառն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 144r-147v
◈ Յաղագս սքանչելեացն Յոհաննու առաքելոյ եւ աւետարանչի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 147v-151r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Անթիմոսի եպիսկոպոսի Նիկոմիդացւոց քաղաքին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 152r-160r
◈ Վարք եւ քաղաքավարութիւնք սրբոյն մեծին Աթանասի Աղեքսանդրացւոց եպիսկոպոսին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 160v-169v
◈ Վկայաբանութիւն սբ վկային Ակեփսիմա[յ] եւ Այիթալայ. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 170r-174v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Աբդլմսեհի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 174v-181v
◈ Յագաղս Անդրէի առաքելոյն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 181v-186v
◈ Աթանաս Աղեքսանդրացի, Ի հանգիստ սրբոյն Անտոնի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 186v-188v
◈ Տաճատ Վարագացի, Վկայաբանութիւն սրբոց Ատոմանց. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 188v-191r
◈ Պատմութիւն եւ խաւսք Եղադիոսի յաղագս սուրբ եւ փառաւորեալ հայրապետին Բարսղի արքեպիսկոպոսի Կեսարու Կապպադոկացւոյ. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 191r-195r
◈ Վասն սատակման Յուլիանոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 195r-197r
◈ Վասն Անաստաս քահանայի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 197r-198r
◈ Վասն երիտասարդին մոլորելոյ. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 198r-200r
◈ Յաղագս թէ որպէս կայսրն Վաղէս հալածեաց զամենայն ուղղափառ հաւատսն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 200r-202v
◈ Վասն Յովսէփայ բժշկին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 202v-203v
◈ Վասն կնոջն այրւոյ որ ջնջեցան մեղքն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 203v-204v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Բաբեղայ եւ երեք մանկանցն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 204v-212r
◈ Գիւտ նշխարաց երանելոյն Գրիգորիսի Աղուանից կաթողիկոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 212r-213v, 215r-216r
◈ Պատմութիւն վարուց երանելի հայրապետին Գրիգորի Աստուածաբանի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 216r-230r
◈ Վկայաբանութիւն սուրբ եւ ճգնազգեաց վկային Քրիստոսի Գորդիոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 230r-233v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Գուրիասա[յ] եւ Սամոնա[յ]. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 233v-235v
◈ Պատմութիւն սրբոյն Գրիգորի Սքանչելագործի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 235v-242r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Գեննարիոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 242r-244r
◈ Վկայաբանութիւն մեծ եւ փառաւորեալ սքանչելագործ վկային Քրիստոսի Դեմետրիոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 244r-248v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Դոմնայի եւ Ինդոսի եւ երկուց բիւրուցն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 249r-261r
◈ [Յովսէպոսի Վասն Յակովբայ Եղբաւր Տեառն]. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 267v-268r
◈ Վարք և քաղաքավարութիւն և ճգնութիւն և կատարումն սրբոյ հաւրն մերոյ Աբբա Եփրեմի Խորին Ասորւոյ. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 268r-279v
◈ Փորձութիւն նահատակութեան Եւստաթեա[յ] զաւրավարի և կնոջն և որդւոցն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 279v-285r
◈ Վկայաբանութիւն.... Եւստռատիոսի, Եւգինոսի, Աւքսէնդիոսի, Մարդարիոսի, Ովրեստի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 285r-300r
◈ Վարք երանելոյն Եւգինեա[յ] եւ դստեր նորա Մարիանոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 300r-301v
◈ Գիրք Թեկղի սրբոյ կուսի և վկայի Քրիստոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 301v-307v
◈ Վկայաբանութիւն Թէոդորիտեա[յ] քահանայի Անտիոքացւոյ. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 307v-313r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Թէոպոմպեա[յ] եպիսկոպոս եւ Թէովնեա[յ] կախարդի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 313r-315v
◈ Ի Սոկրատայ պատմութենէ վասն թագաւորութեանն Թէոդոսի Մեծի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 315v-316r
◈ Ի յիշատակի սրբոյն Թէոդոսի թագաւորի ի Կայսերաց գրոցՃառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 316r-318r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոց իշխանացն Համազասպայ և Սահակայ. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 318r-320v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Իգնատիոս եպիսկոպոսի Անտիոքու քաղաքի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 320v-327r
◈ Իգնատիոս Աստուածազգեաց, Առ եկեղեցիսն Հռովմայեցւոց. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 327r-328v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Խարիթա[յ] եւ որոց ընդ նմա. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 328v-334r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Կղեմայ հայրապետին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 334v-336r
◈ Պատմութիւն երանեալ և սքանչելագործ եպիսկոպոսին Բագարատայ Տոռոմինոյ քաղաքին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 336r-340v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Կալիստրատոսի և այլոց մարտիրոսացն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 341r-349r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Կիրակոսի և մաւր նորին Յուղիտեա. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 349r-350v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Կոդրատիոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 350v-357r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոց Հիպերիքանց. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 357r-361v
◈ Վկայաբանութիւն Ղուկիանոսի քահանայի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 361v-364v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Ղունկիանոսի հարիւրապետի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 364v-366v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոց Ղևոնդեանց. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 366v-378v
◈ Վկայաբանութիւն Ղուկասու աւետարանչի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 378v-380r
◈ Պատմութիւն սբ առաքելոյն եւ աւետարանչին Մաթէոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 380r-381v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Մարութայի հայրապետի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 381v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Մարկոսի աւետարանչին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 382r-386v
◈ Պատմութիւն սբ հաւրն Մակարայ Եգիպտացւոյ և այլոցն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 386v-388v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Մինասի և Երմոգինի և Գրափոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 388v-395v
◈ Վարք և վկայութիւն Մելէսի եպիսկոպոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 395v-396v
◈ Վկայաբանութիւն սբ քահանայիցն Մակարա[յ] և Եւգինոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 396v-399r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Մամասա[յ] ճգնաւորի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 399r- 401r
◈ Եփրեմ Ասորի, Ներբողեան պատմագրաբար ի սբն Յովաննէս Կարապետ և Մկրտիչ Քրիստոսի և ի կաքաւումն Հերովդիադայ, թարգմանեալ տեառն Գրիգորիսի հայոց կաթողիկոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 401r- 405r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյ կուսին Յուլիանեա[յ] և որոց ընդ նմա վեց հարիւր և ութ վկայիցն Աստուծոյ. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 405r-414r
◈ Պատմութիւն սրբոյն Յակովբայ Մծբնայ հայրապետին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 414r-422v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Յակովկայ թագաւորազնոյ. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 422v-427v
◈ Պատմութիւն սրբոյն Նիկողայոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 427v-431r
◈ Վասն սքանչելեաց սրբոյն Նիկողայոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 431r-437r
◈ Վկայաբանութիւն Պիոնի քահանայի և այլ սրբոցն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 437r-441r
◈ Պետրոս և Պաւղոսի սրբոց առաքելոցն թէ զիարդ ի Հռոմ կատարեցան. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 441r-448r
◈ Թուխթ Դիոնէսիոսի յաղագս մահուան Պետրոսի և Պաւղոսի առ Տիմոթէոս աշակերտն Պաւղոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 448r-450r
◈ Վարք ս[րբ]ոյն Պաւղոսի անապատականի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 450r-451v
◈ Պատմութիւն Պաւղեա[յ] միայնակեցի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 451v-455r
◈ Վարք սրբոյն Պաւղիկարպոսի եպիսկոպոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 455r-457v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Պանտալէօնի և Երմողեա[յ] և Երմիպպեա[յ] և Երմոկրատեա[յ]. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 458r-464r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Պետրոսի հայրապետի և Աբիսողոմա[յ] սարկաւագի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 464r- 468r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Սևերիանոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 468r- 469r
◈ Աթանաս Աղեքսանդրացի, Ներբողեան ասացեալ ի սուրբն Ստեփաննոս. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 469v-473v
◈ Պրոկղ Կոստանդնուպոլսեցի, Ներբողեան ասացեալ ի սբն Ստեփանոս Նախավկայն Քրիստոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 473v-477v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Սարգսի զաւրավարի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 478r-482r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Վահանայ. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 482v-488r, 489r
◈ [Վկայաբանութիւն սրբոյն Վառվառեայ]. [սկիզբը չկայ]. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 493r-495v
◈ Վկայաբանութիւն սրբոց Վարոսեանցն. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 495v-499v
◈ [Եղիշէ, Վասն Վարդանայ եւ հայոց պատերազմին, Հինգերորդ յեղանակ]. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 499v-506r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Փեբրոնիա կուսին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 506r-513r
◈ Պատմութիւն սրբոյն Փոկասու եպիսկոպոսին. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 513r-515r
◈ Վկայաբանութիւն սրբոյն Փոկասու եպիսկոպոսի. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 515r-519v
◈ [Եփրեմ Ասորի], Թուղթ խոստովանութեան վարուց յանցանաց. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 519v-522r
◈ [Յովհան Մանդակունի/Մայրավանեցի], Թուղթ վասն ապաշխարութեան. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 522r-524v
◈ [Յովհան Մանդակունի/Մայրավանեցի], Թուղթ վասն պահոց պնդութեան. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 524v-527v
◈ [Յովհան Մանդակունի/Մայրավանեցի], Վասն ընդունելի և անընդունելի աղաւթից. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 527v-530v
◈ [Յովհան Մանդակունի/Մայրավանեցի], Յաղագս ողորմութեան. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 530v-534r
◈ [Յովհան Մանդակունի/Մայրավանեցի], Վասն չբամբասելոյ և չդատելոյ զքահանայս. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 534r-537r
◈ [Յովհան Մանդակունի/Մայրավանեցի], Վասն երկիւղիւ և զգուշութեամբ ի սբ խորհուրդն մերձենալոյ. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 537r-540r
◈ [Յովհան Մանդակունի/Մայրավանեցի], Վասն մխիթարութեան աղքատաց. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 540r-542v
◈ [Յովհան Մանդակունի/Մայրավանեցի], Թուղթ մխիթարութեան վասն վախճանելոց յաշխարհէ. Ճառընտիր եւ վարք սրբոց, Փրզ. 120 (ԺԴ դար, Ղրիմ), 542v-545r

Հարցազրույց «Գրահավաքի» հետ

Վերջերս լրագրող Անահիտ Մինասյանը տողերիս հեղինակին ուղարկեց հարցեր, որոնց պատասխանեցի, բայց հետո պարզվեց, որ միայն շատ փոքրիկ մաս պիտի գործածվի ռուսալեզու «Digital.Report» առցանց պարբերականի «Как идет оцифровка библиотек Армении: новая жизнь старых книг» հոդվածում։ Ուստի Անահիտի հարցերին տվածս պատասխանները կհրապարակեմ այստեղ։




1. Որտեղի՞ց առաջացավ «Գրահավաք» բլոգի/կայքի ստեղծման գաղափարը, և ո՞րն էր նրա առաջնային նպատակը:

— Կարճ պատասխան։ Գաղափարը ծնվեց անգործությունից։ Երբեմն անգործ մնալը կարող է մի շատ լավ գաղափարի ծնունդ տալ։ Միտքդ ավելի անզբաղ է, իր համար հանգիստ թափառում է, ուստի, չգիտես որտեղից հղանալով, ծնում է լավ գաղափարներ ։)

Երկար պատասխան։ «Գրահավաքը» ստեղծվել է 2014 թվականին, երբ ես մի կարճ ժամանակ համեմատաբար ազատ էի, միայն կես դրույքով էի աշխատում և շատ գործ չունեի անելու, ուստի մտմտում էի, թե հանրության համար ինչ լավ ու օգտակար բան կարելի էր անել։ Ինչպես հուշում է բլոգի անունը, «գրքեր հավաքելու» գաղափարը ծագել է հենց ի սկզբանե։ Այդ ժամանակ մտադիր էի նաև ինքս էլ որոշ էլեկտրոնային գրքեր պատրաստելու (և մի քանիսը պատրաստեցի, դրեցի կայքում), համակարգչային ծրագրեր թարգմանելու-հայացնելու, ժողովրդին որոշ համակարգչային-համացանցային գիտելիքներ փոխանցելու, հայոց լեզվին վերաբերող նյութեր տրամադրելու և այլն։ Այս բոլորը ձեռքի հետ անում եմ, իհարկե, բայց, ինչպես հասկացել եք, «Գրահավաքը» հիմնականում առցանց գրադարան է, որը համակարգված ձևով ներկայացնում է համացանցային տիրույթում սփռված հայերեն կամ հայագիտությանն առնչվող օտարալեզու գրքեր։ «Գրահավաքը», ի տարբերություն համացանցային այլ գրադարանների, իրական գրքեր սովորաբար չի մատուցում (սակավ բացառությամբ)։ Այն տալիս է գրքերի միայն հղումներ, ինչ պատճառով էլ ես այս տիպի գրադարանը կոչել եմ «գրահղումների գրադարան», որպեսզի հնարավոր լինի այն տարբերել այլ տիպի գրադարաններից։ Քանի որ այս տիպի գրադարանի այլուր չեմ հանդիպել (գուցե կա, բայց ես չեմ տեսել), ես նրա համար նաև անգլերեն անվանում եմ ստեղծել՝ booklinks library (ռուսերեն՝ библиотека книгоссылок)։ Գրահղումների գրադարանն այլ բան չէ, քան տեղեկույթի որոշակի տեսակի կազմակերպման ձև (տվյալ դեպքում՝ համացանցում ազատորեն հասանելի գրքերին վերաբերող տեղեկույթի)։ Ինչպես կայքիս հիմնական էջում գրված է, ցանկանում եմ, որ այսպիսի գրադարաններ մի օր ստեղծվեն բոլոր լեզուների կամ մասնագիտական ոլորտների համար։ Տարածված լեզուների համար (օրինակ՝ անգլերենի և ռուսերենի) այսպիսի գրադարաններ ստեղծելն անշուշտ շատ ավելի հսկայածավալ աշխատանք ու ահռելի միջոցներ է պահանջում, բայց այսպիսի գրադարանները, գոնե զանազան մասնագիտական ոլորտների համար, կարծում եմ, անհրաժեշտություն են, և միգուցե հետագայում դրանք ստեղծվեն տեղեկույթի կազմակերպման գործով զբաղվող խոշոր ընկերությունների կողմից, օրինակ՝ «Գուգլի»։

Գրահղումների գրադարանն օգնում է ներբեռնելի կամ ազատ ընթերցման ենթակա գիրք որոնողին համացանցում ավելի հեշտությամբ գտնելու ուզածը։ Ես նաև զանազան թեմատիկ գրացուցակներ եմ ստեղծում՝ որևէ տիպի գրականություն ներկայացնելու կամ որևէ թեմային առնչվող գրքերը կամ դրանց բովանդակությունը մեկտեղելու և դրանով իսկ անհրաժեշտ նյութի որոնումը դյուրացնելու համար։ Բացի գրադարանի այբբենական ցուցակներից, որոնցում գրքերը պետք է որոնել ըստ հեղինակների անունների, կան նաև պարբերականների, հայերեն ձեռագրերի, նախախորհրդային շրջանի ռուսերեն հայագիտական գրքերի, հայկական ձայնանիշերով հրատարակված գրքերի ցուցակներ, առանձին հեղինակների որոշակի գործերի և մատենաշարների բովանդակության համար ստեղծված ցուցակներ և այլն։ 

Ցավոք, քանի որ «Գրահավաք» գրադարանի վրա աշխատում եմ միայն ես, իսկ ես էլ վաղուց այլևս անգործ չեմ, ինչպես կայքի հիմնման ժամանակ, ուստի կայքով զբաղվել կարող եմ միայն իմ հիմնական աշխատանքից ազատ ժամանակ, և «Գրահավաքը» դեռևս չափազանց թերի գրադարան է, չնայած որ առաջին հայացքից հարուստ է թվում։ Որպեսզի այն շատ ավելի հարստանա և ավելի շատ մարդկանց պիտանի դառնա, պետք են աշխատող հավելյալ ուժեր, որոնք առայժմ չկան։




2. Ի՞նչ սկզբունքով եք ուղղորդվում «Գրահավաքում» ներառված գրքերի հղումները տեղադրելիս:
— ա) Քանի որ սա հայկական գրադարան է, ապա գրքերը պիտի լինեն կա՛մ հայերեն, կա՛մ հայկական թեմաներին առնչվող։ բ) Գրքերը պիտի լինեն ազատորեն ներբեռնելի կամ առցանց ընթերցվող։ Կան կայքեր, որոնք գիրք են վաճառում. մենք հղում չենք տալիս դեպի վաճառվող գրքեր։



3. Ձեր կայքում թվով քանի՞ հեղինակի աշխատությունների հղումներ են ներկայացված, դրանցից քանի՞սն են էլեկտրոնային։

— Հեղինակներին չեմ հաշվել, ներեցեք։ Իսկ «էլեկտրոնային» ասելով՝ ի՞նչ նկատի ունեք։ Բոլոր գրքերն էլ, քանի որ էլեկտրոնային ընթերցիչ ծրագրերով ու սարքերով են ընթերցվում, «էլեկտրոնային» են, այսինքն՝ կամ թվայնացված, տեսածրված գրքեր են, կամ մուտքագրված բնագրեր։ Հիմնականում PDF, DjVu, HTML, EPUB և MOBI ձևաչափերի նիշքեր են, որոնց մի մասը կարելի է ընթերցել հենց համացանցում՝ առցանց ընթերցիչով։



4. Ո՞վ է Ձեր կայքի միջին վիճակագրական օգտատերը։

— Բնականաբար, կամ հայերեն կարդալ իմացողը, որ սովորաբար հայ է, կամ հայագիտությամբ հետաքրքրվող օտարը։ Օգտատերերի մեծ մասը Հայաստանից, Ամերիկայից, Ռուսաստանից և եվրոպական որոշ երկրներից է։ Ուրիշ տվյալներ չունեմ։



5. Ըստ Ձեզ՝ որո՞նք են ներկա պահին հայալեզու էլեկտրոնային (թվային ու թվայնացված) գրադարանների հիմնական խնդիրները։

— Քանի որ, ինչպես արդեն ասացի, «Գրահավաքը» տարբերվում է մյուս առցանց գրադարաններից, այսինքն՝ միայն գրահղումների գրադարան է և ո՛չ իրական գրքերի, ապա ես կարող եմ միայն այս տիպի գրադարանի խնդիրների մասին խոսել, ինչը թեթևակի արեցի վերևում։ Իսկ մնացած գրադարանները, որ հենց թվայնացված գրքեր են մատուցում, կարող են զանազան այլ խնդիրներ ունենալ, որոնց ես տեղյակ չեմ։ Կարող եմ կռահել, բայց ավելի լավ է՝ հարցին պատասխանեն մյուս առցանց գրադարանները ստեղծողներն ու աշխատեցնողները։



6. Ձեր դիտարկումներով՝ հայերեն լեզվով էլեկտրոնային գրադարաններում ներկայացված գրքերի նկատմամբ արդյո՞ք պահպանվում են հեղինակային իրավունքների պահանջները՝ հաշվի առնելով, որ դրանց ներբեռնումն անվճար է։

— Լավ հարց է, բայց դարձյալ ավելի շատ վերաբերում է հենց այդ գրադարանների տերերին։ Քանի որ ես սովորաբար միայն հղումներ եմ տալիս դեպի զանազան կայքերում տեղադրված գրքեր, ես չեմ կարող իմանալ՝ արդյո՞ք կայքում գիրքը տեղադրողները դա անելու համար թույլտվություն ունեցել են, թե ոչ։ Ով ասես կարող է գիրք թվայնացնել ու տեղադրել համացանցում։ Շատ հաճախ հենց հրատարակիչները կամ հեղինակներն են իրենց հրատարակած գրքերն ազատորեն տրամադրում, օրինակ՝ ԵՊՀ հրատարակչությունը, մեր Գիտությունների ազգային ակադեմիան, ՀՃՈՒՄ-ը և այլն։ Շատ գրքեր տեղադրված են զանազան համալսարանական կայքերում, մեր Ազգային գրադարանի առցանց շտեմարաններում, և, հետևաբար, ես մտածում եմ, որ այսպիսի լուրջ հաստատությունները դա անում են թույլտվությամբ։ Երբեմն պատահում է, որ որևէ անձնական կայքում գտնում եմ դեռևս գրախանութներում վաճառվող մի գիրք, որի հրատարակիչն իր գրքերն ազատորեն չի տրամադրում, և հասկանում եմ, որ դժվար թե այդ գրքի թվանշային տարբերակը թույլտվությամբ հայտնված լիներ կայքում։ Նման դեպքերում գիրքը չեմ ներառում գրահղումների գրադարանի ցուցակներում։ Բայց, կրկնում եմ, ես չեմ կարող այսպիսի հարցերը ճշտել, քանի որ հեղինակային իրավունքի օրենքով պաշտպանվող գրքերը թվայնացնողն ու համացանցում տեղադրողը ես չեմ։ Երբ մենք համացանցում գիրք ենք որոնում, հաճախ դիմում ենք որոնողական ծառայությունների, օրինակ՝ «Գուգլի» օգնությանը։ Եվ, ինչպես գիտեք, «Գուգլը» բերում է թե՛ հեղինակային իրավունքի օրենքով պաշտպանված և ապօրինի տեղադրված, թե՛ այդ օրենքին այլևս չենթարկվող կամ թույլտվությամբ տեղադրված գրքեր։ Արդյոք կարո՞ղ ենք «Գուգլին» մեղադրել ապօրինի տեղադրված գրքերի հղումները նույնպես ցուցադրելու համար։ Չգիտեմ, այս խնդրին բավականաչափ տեղյակ չեմ։ Բայց ենթադրում եմ՝ մեղադրել չենք կարող։

Սեդա Ստամբոլցյան (Գրահավաք)

Նամակ ուխտավորին

Ամեն տարի՝ մի քանի անգամ, զբոսաշրջային ընկերություններն ու եկեղեցին կազմակերպում են բազմամիլիոն արժողությամբ բազմամարդ ուխտագնացություններ Երուսաղեմ և տերունական այլ վայրեր։  Ես հասկանում եմ իրենց հանգստի կազմակերպման վրա իրենց ուզած չափով ու ձևով գումար ծախսող մարդկանց ու ճանապարհորդներին։ Բայց չեմ հասկանում, հրաժարվո՛ւմ եմ հասկանալ ահռելի գումարներ ծախսող ուխտագնաց քրիստոնյաներին և այդ ուխտերի կազմակերպիչ հոգևորականներին։ Իմ այս «նամակն» ուղղված է նրանց՝ մարդկանց այս խմբին, որն իրեն «քրիստոնյա» է կոչում, առավել ևս՝ «հա՛յ քրիստոնյա»։ «Նամակն» ուղարկում էի հասցեատերերին արդեն երկար տարիներ, բայց կամ մտքումս, կամ երբեմն՝ սակավաթիվ առիթների դեպքում՝ բանավոր, իսկ վերջապես որոշեցի գրել, երբ հերթական ուխտավորը վերադարձից հետո ինձ ասաց. «Օ՜, ի՜նչ լավ էր, ի՜նչ... Քեզ համար էլ եմ օրհնված մո՜մ բերել...»։ Այս դատարկությունն անտանելի է։ Այն պետք է ինչ-որ ձևով լցնել։



ՆԱՄԱԿ ՈՒԽՏԱՎՈՐԻՆ


Քրիստոսին թողած քո երկրում՝ քո կողքին՝ գնում-հասնում ես, մեծ ծախս անելով, Երուսաղեմ, որ Քրիստոսից օրհնություն ստանաս, թերահավա՜տ, անմի՜տ, ուղեղդ հայրենի լեռների դարավոր ծանր ձյան տակ սառեցրա՛ծ քրիստոնյա։

Մի հատ կողքդ նայիր, տե՛ս, թե որքան արագ կգտնես Նրան, Որի օրհնության փափագն ունես։ Այն ահռելի գումարը, որ քեզ պես բազմաթիվ անմիտների հետ տանում ես անշունչ քարերին ու շնչավոր օտարներին, ափսոսում ես տալ քո կողքին օգնություն աղերսող Քրիստոսին, որ փոքրիկ մանկան, անօգնական ծերի, հիվանդի ու հաշմանդամի և հալածյալի տեսքով քաղցում է, ծարավում, բուժման փող չունի, տառապում է, մերկ է, անտուն, հիվանդանոցում ու բանտում։ Իսկ դու թե օգնել ես Նրան, ապա, վստահ եմ, ո՛չ այնքան, որքան քարերին ու քո հաճույքի գործարաններին, այլ միայն մի փոքրի՜կ, չնչի՜ն գումարով՝ մնացածը քո կյանքի կարևոր ու անիմաստ ուխտագնացության համար պահելով։

Ու հիմա, քեզնից գոհ ու երջանիկ, ինքնավստահ ու ինքնախաբ, ելել-գնում ես մի օտար երկիր՝ կատարելու ո՛չ այն, ինչի պատվերը ստացար քո Տիրոջից, և արհամարհելո՛վ այն, ինչի պատվերը ստացար, և գնում ես, որ օրհնվես քեզնից Արհամարհվածից։

Թե առիթ գտնես, թույն ու անեծք կթափես այն հարուստ ազգի վրա, որի երկիրն ես գնում և որին քո և քո անմիտ ընկերների ահռելի գումարով է՛լ ավելի հարստացնում՝ այդ գումարը թաքցնելով քո կողքին ապրող աղքատ ու կարիքավոր Քրիստոսից։

Ավելի լավ էր՝ ազնիվ լինեիր և պարզապես զբոսանքի գնայիր՝ որ երկիր որ ուզեիր, ինչ գումարով որ ուզեիր, և քո մարմնի զբոսանքին «ուխտ» անունը չտայիր, Քրիստոս ու օրհնություն չխառնեիր։ Եթե քրիստոնյա ես, քո միակ ուխտը, որ տրվել է քեզ Քրիստոսից ու պատվիրվել պահել, Նոր Ուխտն է, որը երբեք ու երբեք չես հաջողում կատարել։

Ուրեմն հաստատապե՛ս իմացիր, որ փոխարեն ակնկալածդ օրհնության՝ անեծք ժառանգեցիր՝ վարձատրվելով ինքնախաբեության ու զգայարանների կեղծ ու անարժեք հաճույքով միայն։ Չե՞ս հավատում։ Ուրեմն չես հավատում Նրան, Ով շատ հստակ ասաց. «Եկե՛ք, Իմ Հորից օրհնվածնե՛ր, ժառանգելու ձեզ համար պատրաստված արքայությունը, որովհետև քաղցած էի, ծարավ, մերկ, անտուն, հիվանդանոցում ու բանտում, և կերակրեցիք, հագցրիք, խնամեցիք, այցելեցիք։ Իսկ դուք, որ այս ամենը չարեցիք ու արհամարհեցիք Ինձ, գնացե՛ք սատանայի և նրա սպասավորների համար պատրաստված կրակը հավիտենական»։ Արդյոք որտե՞ղ ասաց. «Եկե՛ք, Իմ Հորից օրհնվածնե՛ր, ժառանգելու արքայությունը, որովհետև ուխտի եկաք Երուսաղեմ, Իմ անունով օծված քարերին ու Իմ գերեզման, որոնց ոչ մեջ, ոչ տակը և ոչ էլ վրան Ես արդեն 2000 տարի է, որ չկա՜մ, չկա՜մ...»։